به گزارش متادخت، دارا(1)، آخرین پادشاه کیانی در روایت شاهنامه فردوسی، در نبرد با اسکندر(2) شکست خورد و سرانجام به دست دو تن از نزدیکانش کشته شد. با مرگ او، روزگار پادشاهی‌اش به پایان رسید و اسکندر بر سرزمین ایران چیره شد. در این میان، دلارای، همسر دارا، با خبری تلخ روبه‌رو شد؛ خبر مرگ مردی که سال‌ها بر تخت شاهی نشسته بود و اکنون پیکرش در خاک آرام گرفته بود. اما ماجرا برای دلارای تنها سوگ از دست دادن همسر نبود. او باید در شرایطی دشوار، درباره آینده خود و جایگاه خاندانش تصمیم می‌گرفت.
خبرها یکی پس از دیگری به کاخ می‌رسیدند. سپاه دارا شکست خورده بود و اسکندر، فاتح میدان، به سوی سرزمین‌های ایران پیش می‌آمد. در میان رفت‌وآمد پیام‌آوران و آشفتگی دربار، هیچ‌کس نمی‌توانست آینده را پیش‌بینی کند. دلارای چشم‌انتظار خبری از دارا بود؛ شاید هنوز امیدی باقی مانده بود، شاید پادشاه می‌توانست سپاهی فراهم کند و دوباره به میدان بازگردد. در میان تالار قدم بر می داشت و دستانش را به هم می فشرد. کاری از دستش بر نمی آمد و این او را بیشتر آزرده می کرد.
اما خبری که انتظارش را می‌کشید، از راه رسید و همه امیدهایش را فرو ریخت. دارا کشته شده بود. دو تن از نزدیکانش که باید حافظ جان و تخت او می‌بودند، به او خیانت کرده و دست به قتلش زده بودند.
دلارای با شنیدن خبر، توان ایستادن از دست داد، روی تخت نشست اشک آرام از گوشه چشمانش سرازیر شد. سال‌ها زندگی در کنار دارا، روزهای شکوه و قدرت و اکنون چنین پایان تلخی، همه در ذهنش مرور می‌شد. مردی که روزگاری فرمانش در سراسر سرزمین جاری بود، اکنون در غربت و به دست نزدیکان خود جان باخته بود. اشک بی امان از روی گونه اش پایین می آمد و احساس می کرد قلبش توان این غم را ندارد.
چند روزی از این واقعه گذشته بود که نامه‌ای از سوی اسکندر به کاخ رسید. فاتح جوان می‌خواست با همسر پادشاه کشته‌شده سخن بگوید. نامه را نزد دلارای آوردند. دلارای نگاهی به نامه کرد حال عجیبی داشت نامه ای که از جانب قاتل همسرش برای او ارسال شده بود بلاخره نامه را گشود و با دقت خواند. اسکندر در نامه از مرگ دارا نوشته و به تلاش‌های خود برای برقراری آشتی پیش از جنگ اشاره کرده بود. او همچنین از کسانی که به دارا خیانت کرده و او را کشته بودند، سخن گفته بود و در آخر روشنک(3) دخترش و یادگار دارا را خواستگاری کرده بود.
دلارای نامه را کنار گذاشت. هنوز داغ همسرش تازه بود، از جایش بلند شد چند قدمی راه رفت، او اکنون باید به نامه پادشاهی پاسخ می‌داد که بر سرزمین او چیره شده بود. لحظاتی در سکوت گذشت. سپس دبیر را فراخواند و از او خواست قلم و کاغذ آماده کند.
دلارای می‌دانست که پاسخ او تنها یک نامه معمولی نیست. سخنانش می‌توانست در مناسبات تازه‌ای که پس از مرگ دارا شکل گرفته بود، اثر بگذارد. پس باید با دقت سخن می‌گفت؛ نه آن‌چنان که حرمت همسرش نادیده گرفته شود و نه آن‌چنان که آینده خاندانش به مخاطره بیفتد.
دلارای بالای تخت نشست پاسخ نامه را آغاز کرد. نخست از دارا یاد کرد و از اندوهی گفت که با مرگ او بر دلش نشسته بود. سپس به اسکندر پرداخت و او را به‌عنوان پادشاه جدید به رسمیت شناخت. در نامه‌اش از تلاش‌های او برای صلح یاد کرد و خواستار مجازات قاتلان دارا شد.
دلارای چون آن سخنها شنید
یکی باد سرد از جگر برکشید
ز دارا ز دیده ببارید خون
که بد ریخته زیر خاک اندرون
مر آن نامه را خوب پاسخ نوشت
سخنهای با مغز و فرخ نوشت
اما کار دلارای با پاسخ دادن به نامه اسکندر پایان نیافت. اکنون باید بزرگان و جنگاوران ایران نیز از تغییر فرمانروایی آگاه می‌شدند. او نامه دیگری نوشت و از آنان خواست که فرمان اسکندر را بپذیرند و از پیمان تازه سرپیچی نکنند.
برای دلارای، پذیرش این واقعیت آسان نبود. او همسر پادشاهی بود که اکنون دیگر در میان زندگان نبود و شکوه دربارش به پایان رسیده بود. با این حال، شرایط تغییر کرده بود و او باید در میان این دگرگونی‌ها راهی برای ادامه زندگی و حفظ جایگاه خود و خاندانش پیدا می‌کرد.
دلارای در نامه‌اش به بزرگان نوشت؛
به جای شهنشاه ما را توی
چو خورشید شد ماه ما را توی
نوشتیم نامه سوی مهتران
به پهلو نژادان جنگاوران
که فرمان داراست فرمان تو
نپیچد کسی سر ز پیمان تو
نامه‌ها آماده شدند و به سوی بزرگان و جنگاوران فرستاده شدند. بدین ترتیب، دلارای در روزگار پس از مرگ دارا، در تعیین مناسبات تازه قدرت نقش ایفا کرد.
پی‌نوشت:
1) دارا (داریوش سوم) واپسین پادشاه هخامنشی بود که از سال ۳۳۶ تا ۳۳۰ پیش از میلاد بر ایران فرمانروایی کرد. او در نبرد با اسکندر مقدونی شکست خورد و سرانجام به دست دو تن از نزدیکانش کشته شد. فردوسی در شاهنامه از او با نام دارا یاد کرده است.
2) اسکندر مقدونی پادشاه مقدونیه بود که در سال ۳۳۴ پیش از میلاد به قلمرو هخامنشیان حمله کرد و پس از شکست‌دادن داریوش سوم، بر بخش بزرگی از ایران و سرزمین‌های دیگر مسلط شد. او در سال ۳۲۳ پیش از میلاد درگذشت و در شاهنامه فردوسی، با نام اسکندر و در شمار پادشاهان روایت شده است.
3) روشنک (رکسانه) دختر داریوش سوم، واپسین پادشاه هخامنشی، بود که پس از شکست پدرش به همسری اسکندر مقدونی درآمد. او در روایت‌های تاریخی با نام رکسانه شناخته می‌شود و فردوسی در شاهنامه از او با نام روشنک یاد کرده است.
✍️مرضیه ولی‌حصاری؛ نویسنده
