به گزارش متادخت، سینما و شبکه نمایش خانگی در سالهای اخیر، طرحوارهای از «زن قهرمان» را در قالب فردگرایی مدرن به مخاطب عرضه کردهاند. زنان قهرمانی که تحصیلکردهاند، دارای جایگاه اجتماعی و شغلی مناسب هستند، قدرتمند و تصمیمسازند و گرههای دراماتیک را با عقلانیت خود باز میکنند. اما «سرخ و سیاه»، به کارگردانی آیدا پناهنده، با یک چرخش دوربین جسورانه و تکاندهنده، مخاطب را به سیاهچاله تاریخ ایران پرتاب میکند؛ به دورانی که در آن سرنوشت زن، نه در دست اراده و خواست او که در گرو نگاه گذرا، خشم ناگهانی یا لطف همایونی رقم میخورد.
«سرخ و سیاه» را باید بیش از آنکه یک سریال صرف دانست، یک «گزارش تصویری عمیق» از اتمسفر مردسالارانه قاجار خواند؛ فضایی که در آن حتی حق «عاشق شدن» برای مردم عادی، امتیازی بود که باید با تأیید بالادستیها صادر میشد. سریال به طرز خیرهکنندهای فضای ارباب و رعیتی، اختلاف طبقاتی حاکم در جامعه، نابرابر جنسیتی و اندرونی و بیرونی را بازسازی کرده است. حرف حاکم، همچون تیغی بُران، میتوانست زندگی یک خانواده معمولی را در یک لحظه به خاکستر بدل کند، خاکستری که بر سرنوشت نسلهای بعد نیز تأثیر میگذاشت و سرنوشت آنها را تباه میکرد.
تجلی رنج در چهرههای زنانه؛ فانوس، طاووس و مادر خانواده
محور اصلی این اثر، فراتر از نمایش کلیات تاریخی، در تجربه زیسته زنانی است که هر یک در جلوهای متفاوت، طعم تلخ تحقیر و ظلم را چشیدهاند. در این میان، شخصیتهای «فانوس»، «طاووس» و «مادر خانواده»، تجسمهای متفاوتی از این رنج تاریخی هستند.
فانوس؛ در میانه فروپاشی و بیسرپناهی
فانوس، زنی است که با خشونت ساختاری روبروست. او تحت دستور حاکمیت ظالمانه زمان خود، پدر، نامزد، خانواده و قوم و خویشش و در یک کلام هستی و ارادهاش را از دست میدهد و در شکاف میان سنت و بقا، مجبور میشود با کسی فرار کند که برای او غریبه است. این فرار، نه یک انتخاب رهاییبخش بلکه یک گریز ناگزیر است. بازگشت او به سمت خانواده، همراه با برچسبهایی مانند کولی، بیاصلونسب، رقاصه و .. همراه است و در انتها رنج او با بیماری و درماندگی جسمی پیوند میخورد؛ گویی بدن او نیز در پاسخ به فشار روانی و بیعدالتیهایی که بر او تحمیل شده، شروع به اعتراض و فروپاشی کرده است.
طاووس؛ قربانی قراردادهای اجباری
طاووس، نماد زنی است که بدن و سرنوشت او، ابزاری در دست قدرتهای سیاسی و اجتماعی زمان است. او تحت فرمان حاکم، مجبور به ازدواجی اجباری میشود که هیچ پیوند عاطفی در آن نیست؛ اما از ترس فقر و بدبختی، ازدواج اجباری را انتخاب میکند. طاووس از نوع دیگری از ظلم رنج میبرد؛ ظلم ناشی از تبدیل شدن به یک «شیء» برای تثبیت قدرت یا رسم و رسوم و کینه ورزی دیرین، که در آن خواست فردی و قلبی او به کلی نادیده گرفته میشود.
مادر خانواده؛ جستوجوی معنا در پس سالهای از دست رفته
در حالی که فانوس و طاووس با بحرانهای وجودی و اجتماعی دستوپنجه نرم میکنند، مادر خانواده درگیر بحرانی درونی و عاطفی است. او در جستوجوی بازیابی سالهای از دست رفته جوانی است؛ زنی که همچنان در پی بازسازی رابطه زناشویی و تحقق آرزوی فرزندآوری است. او نیز از لایه سطحی زندگی، فراتر رفته و با احساس فقدان و خلأ عاطفی دستوپنجه نرم میکند؛ رنجی که از ناتوانی در رسیدن به نیازهای بنیادی انسانی در یک ساختار صلب برخاسته است.
نقد بازنمایی «زنستیزی» یا «واقعگرایی تاریخی»
فضای «ضد زن» این سریال ریشه در بازنمایی بیپرده کتکزدنها، تحقیرها و برچسبهای کلامی دارد. همان کلماتی که «زن بودن» را به مثابه یک نقص ساختاری و بیولوژیکی مینگرد؛ اصطلاحاتی مانند «مثل دخترها گریه نکن» و «مثل پیرزنها شکایت نکن» که در سکانسهایی از سریال به چشم میخورد، مؤید همین مفهوم است. اما محور اصلی یادداشت، همان نقطه عطفی است که «سرخ و سیاه» را از سایر درامهای تاریخی متمایز میکند؛ نگاه ویژه آن به وضعیت زن. واقعیت آن است که «سرخ و سیاه» آینهای تمام عیار است که آیدا پناهنده در برابر تاریخ گرفته است. او به جای آنکه زن ایرانی را در گذشته، به صورت «زن قهرمان مدرن» بزک کند، ترجیح داده است رنج جانکاه زنانی را نشان دهد که در زیر بار استبداد مردانه، هویتشان در مرز میان «بودن» و «نبودن» معلق بود.
در نهایت، «سرخ و سیاه» دعوتی است به یک بازخوانی دردناک. در دورانی که سریالهای بسیاری، زن را در اوج قدرت نشان میدهند، پناهنده به ما یادآوری میکند که امروزِ ما، محصول رنجهای «دیروز» زنانی است که سرنوشتشان نه در دست خودشان که در ترازوی تصمیمات مردانی بود که گاه از سر ترحم میبخشیدند و گاه از سر استبداد، نابود میکردند. جایی که زن ایرانی اکنون و در این برهه از تاریخ در آن ایستاده، برآمده از فراز و فرودهای تاریخی، سیاسی، فرهنگی و اجتماعی بسیاری بوده و بیاخلاقی است اگر این مسیر دشوار در هویتیابی زن امروزی نادیده گرفته شود. این سریال، سندی تصویری از زنستیزی تاریخی است؛ سندی که تماشای آن برای درک ریشههای وضعیت امروز زنان، ضرورتی انکارناپذیر است.
✍️به قلم دکتر پگاه روشان شمال؛ جامعهشناس و منتقد فیلم و سریال








