به گزارش متادخت، ریشههای تاریخی نگاه غرب به زن ، در رسانه و بازنمایی زن در رسانهها ریشه در تاریخ مدرنیته و سرمایهداری دارد.
پس از انقلاب صنعتی، زن بهتدریج از نقش صرفاً خانوادگی خارج شد و به نیروی کار و سپس به «ابزار تبلیغ» بدل گشت. کارشناسان مطالعات رسانه معتقدند که از اوایل قرن بیستم، بهویژه با گسترش سینما و صنعت تبلیغات، بدن زن به کالایی برای فروش تبدیل شد.
گزارشهای تحلیلی دانشگاههای اروپایی نشان میدهد که رسانههای جریان اصلی غرب، بهجای تمرکز بر توانمندیهای فکری و اجتماعی زنان، بیشترین تأکید را بر ظاهر، جذابیت جنسی و سبک زندگی مصرفگرا داشتهاند.
بر اساس آمار منتشرشده از مراکز پژوهشی رسانهای در آمریکا، تا سال ۲۰۲۳ تنها حدود ۳۳ درصد نقشهای دارای دیالوگ در فیلمهای پرفروش هالیوود به زنان اختصاص داشته و بخش قابل توجهی از این نقشها، کلیشهای و وابسته به زیبایی ظاهری بودهاند. این در حالی است که زنان بیش از نیمی از جمعیت مخاطبان سینما را تشکیل میدهند.
شکاف میان شعار و واقعیت در غرب
غرب همواره خود را پیشگام آزادی زنان معرفی میکند، اما آمارهای اقتصادی و اجتماعی تصویر دیگری ارائه میدهد. طبق گزارشهای سازمان همکاری و توسعه اقتصادی (OECD)، شکاف دستمزد جنسیتی در کشورهای غربی بهطور میانگین حدود ۱۳ درصد است. همچنین در سال ۲۰۲۴، زنان تنها حدود ۱۰ درصد مدیران عامل شرکتهای بزرگ جهان را تشکیل دادهاند.
از منظر کارشناسان جامعهشناسی، رسانههای غربی با برجستهسازی «زن مستقلِ رها از خانواده»، عملاً فشار مضاعفی بر زنان وارد کردهاند؛ فشاری که منجر به افزایش فرسودگی روانی، تنهایی و فروپاشی نهاد خانواده در بسیاری از جوامع غربی شده است. آمارهای رسمی اروپا نشان میدهد که نرخ تولد در بسیاری از کشورهای غربی به زیر حد جایگزینی جمعیت رسیده است؛ مسئلهای که امروز به بحران جمعیتی تبدیل شده است.
نگاه اسلام به زن؛ کرامت پیش از نمایش
در مقابل، نگاه اسلامی به زن، برخاسته از مبانی انسانشناختی متفاوتی است. در اسلام، زن پیش از آنکه «موضوع نمایش» باشد، «صاحب کرامت» است. تاریخ اسلام از همان آغاز، زن را بهعنوان کنشگر اجتماعی، فرهنگی و حتی سیاسی به رسمیت شناخته است؛ از حضرت خدیجه (س) بهعنوان تاجر موفق و حامی جریان حق، تا حضرت زینب (س) بهعنوان روایتگر بزرگ تاریخ و رسانهساز واقعه عاشورا.
کارشناسان حوزه مطالعات زنان در جهان اسلام تأکید میکنند که تفاوت اصلی نگاه اسلام و غرب، در «تعریف موفقیت زن» است. در رسانه اسلامی، موفقیت الزاماً به معنای دیدهشدن بدن یا سبک زندگی فردی نیست، بلکه در تأثیرگذاری اجتماعی، نقشآفرینی اخلاقی و حفظ هویت انسانی تعریف میشود.
بازنمایی زن در رسانههای اسلامی و ایران
در رسانههای ایران و جهان اسلام، علیرغم ضعفها و چالشها، الگوی متفاوتی از زن ارائه میشود. آمارهای رسمی نشان میدهد که بیش از ۵۰ درصد دانشجویان دانشگاههای ایران را زنان تشکیل میدهند و حضور زنان در حوزههای رسانهای، خبرنگاری و تولید محتوا در سالهای اخیر رشد چشمگیری داشته است.
کارشناسان رسانه معتقدند زن مسلمان در رسانههای داخلی، بیشتر بهعنوان «فاعل اجتماعی» نمایش داده میشود؛ زنی که میتواند همزمان نقش خانوادگی، حرفهای و فرهنگی ایفا کند. این تصویر، اگرچه هنوز نیازمند تقویت و اصلاح است، اما از منظر هویتی، تضاد کمتری با واقعیت زیسته زنان دارد.
رسانه و جنگ روایتها
نکته مهم آن است که رسانههای غربی، اغلب تصویر زن مسلمان را بهصورت گزینشی و سیاسی بازنمایی میکنند؛ زنی مظلوم، سرکوبشده یا فاقد اراده. این در حالی است که واقعیت میدانی زنان مسلمان، بهویژه در ایران و محور مقاومت، نشاندهنده حضور فعال، آگاه و اثرگذار آنان در عرصههای اجتماعی و رسانهای است.
تحلیلگران ارتباطات معتقدند که این «جنگ روایتها» بیش از آنکه درباره زن باشد، درباره سلطه گفتمانی است؛ اینکه چه کسی حق تعریف «زن موفق» را دارد.
در پایان
مقایسه جایگاه بانوان در رسانههای غرب و اسلام نشان میدهد که مسئله اصلی، نه آزادی یا محدودیت، بلکه «نوع نگاه به انسان» است. غرب زن را بیشتر در قاب مصرف و نمایش تعریف کرده، در حالی که اسلام بر کرامت، هویت و مسئولیت اجتماعی زن تأکید دارد.
وظیفه رسانههای اسلامی امروز، نه انکار چالشها، بلکه روایت هوشمندانه، صادقانه و قدرتمند از زن مسلمان معاصر است؛ زنی که هم ریشه در هویت دارد و هم رو به آینده.
منبع: فارس
