به گزارش متادخت، ناباروری به ناتوانی یک زوج در دستیابی به بارداری پس از یک سال رابطه جنسی منظم و محافظت نشده اطلاق میشود. این وضعیت یک مشکل صرفاً پزشکی نیست، بلکه یک چالش جدی اجتماعی و بهداشتی است که میلیونها زوج را در سراسر جهان تحت تأثیر قرار داده است.
بر اساس گزارش سازمان جهانی بهداشت شیوع ناباروری در سطح جهانی قابل توجه است و حدود ۱۵ درصد از زوجها (یعنی تقریباً از هر ۶ زوج، یک زوج) با نوعی از این مشکل مواجه هستند. این آمار در مناطق مختلف جهان با تفاوتهای فرهنگی و اقتصادی متغیر است.
تغییرات سبک زندگی نقش مهمی در افزایش ناباروری دارند. افزایش سن ازدواج و فرزندآوری، چاقی، استعمال دخانیات و استرس مزمن، و به ویژه قرار گرفتن در معرض آلودگیهای محیطی و مواد شیمیایی صنعتی، به طور مستقیم بر سلامت گامتها (تخمک و اسپرم) تأثیر منفی میگذارند.
به دلیل شیوع بالای این مسئله، دسترسی به مراکز درمان ناباروری و آگاهیرسانی درباره پیشگیری، از اولویتهای سلامت عمومی در ایران و جهان به شمار میرود.
برآوردهای وزارت بهداشت نشان میدهد که بین ۱۵ تا ۲۰ درصد از زوجهای ایرانی در سن باروری، نیازمند خدمات درمانی ناباروری هستند؛ به این معنی که تقریباً از هر ۵ زوج، یک زوج با این چالش دستوپنجه نرم میکند. افزایش این نرخ در کشور، متأثر از عوامل اجتماعی و زیستمحیطی است.
علل ناباروری
علل ناباروری را میتوان به طور کلی بین عوامل زنانه، مردانه و یا ترکیبی تقسیم کرد (که هر کدام حدود ۴۰ درصد سهم دارند و ۲۰ درصد باقیمانده نامشخص است):
علل زنانه: شایعترین دلایل شامل اختلالات تخمکگذاری (مانند سندرم تخمدان پلیکیستیک)، آسیب یا انسداد لولههای فالوپ و بیماریهایی مانند اندومتریوز یا فیبرومهای رحمی هستند.
علل مردانه: کیفیت پایین مایع منی، کاهش تعداد یا تحرک اسپرم، یا اختلالات ساختاری و هورمونی از جمله واریکوسل.
برای بررسی و آگاهی از فعالیتهای مرکز درمان ناباروری رویان با «احمد وثوق متخصص رادیولوژی، عضو هیئت علمی پژوهشگاه رویان و معاون درمان و خدمات تخصصی این پژوهشگاه» به گفتوگو نشستیم که در ادامه از نظرتان میگذرد.
آقای دکتر! در ابتدای صحبت در مورد میزان ناباروری در جهان و ایران و درمان ناباروری آماری ارايه کنید و اینکه در رویان چه اتفاقاتی در این حوزه روی میدهد؟
شیوع ناباروری در سطح جهان بین ۱۵ تا ۲۰ درصد در جوامع مختلف هست و عللش در کشورهای صنعتی یک علل خاص و در کشورهای در حال توسعه و کشورهای عقب افتاده علل دیگری دارد.
20 درصد زوجین ایرانی نابارورند
ولی جمعا شیوع ناباروری بین ۱۵ تا ۲۰ درصد آمار جهانی است. در کشور ما هم طبیعتاً از این الگو پیگیری میشود؛ یعنی میزان کشور ما حدود ۲۰ درصد هست ولی مطالعه جامع کامل کشوری نداریم که به صورت دقیق بگویم که میزان ناباروری در کشور ما چقدراست.
میزان موفقیت درمان ناباروری به روش های مختلف در مجموعه رویان با آمار جهانی درمان ناباروری مطابقت و رقابت دارد.
30 سال درمان ناباروری در رویان
نقشی که پژوهشگاه رویان و مرکز درمان ناباروری روی آن داشته از بیش از ۳۰ سال پیش تا به امروز این بوده که در زمینه درمان ناباروری سعی کرده که به اصطلاح مرکز اولی باشد که در کشور هم از جهت پذیرش تعداد زوج های نابارور و هم اجرای روشهای پیشرفته در مورد ناباروری اقدام کند.
این آماری که در سطح جهانی منتشر میشود و ما هم از همین آمار تبعیت داریم به زوج های بر می گردد که در سنین باروری اقدام به فرزندآوری میکنند و یک سال با برنامه منظم صاحب فرزند نمیشوند. به این میگویند زوجهای نابارور.
موفقیت 40 درصدی درمان ناباروری در رویان
ما میگوییم که میزان موفقیت ما در درمان ناباروری بین ۳۵ تا ۴۰ درصد است که این آمار جهانی است؛ چرا؟ چون ما هیچ زوجی را از آمارمان حذف نمیکنیم. میگوییم به ازای هر صد انتقال جنین به زوج های نابارور، ۳۵ تا ۴۰ درصد موفقیت داریم؛ بدون اینکه سن را ملاک قرار دهیم.
ضمن اینکه ما برای شناسایی بیماریهای ژنتیک هم این قابلیت را در رویان داریم که بتوانیم به اصطلاح جنینهایی که مشکوک به مشکلات ژنتیکی هستند را قبل از انتقال جنین، مورد بررسی ژنتیکی قرار بدهیم و اگر جنینی معیوب بود و مشکل ژنتیکی داشت جنین را حذف کنیم و انتقال این در مورد مثلاً بیماری تالاسمی و بیماری ژنتیکی دیگر کاملا موثر بوده و ما توانستیم از شیوع بیماری تالاسمی جلوگیری کنیم؛ البته به شرطی که زوجین مراجعه کنند و این درخواست را از ما داشته باشند.
حضور 260 هزار زوج نابارور در رویان
امروز ما شاهد این هستیم که بیش از ۲۶۰ هزار زوج در مرکز رویان تشکیل پرونده داده اند. در طی سالهای گذشته خیلی از این زوج ها با عنایت خدا و اینکه ما هم در این مسیر درمانی وسیله بودیم صاحب فرزند شدند و بعضا برای فرزند دوم یا سوم شان مراجعه می کنند و پیگیر درمان هستند.
خیلی از این افراد با همان تک فرزندی که دارند دیگر به ما مراجعه نداشتند ولی به اصطلاح ثابت حدود ده هزار زوج در سال به مجموعه مراجعین ما اضافه میشوند؛ یعنی این پذیرش ماهانه حدود هزار زوج نابارور جدید است.
خیلی از اقداماتی که شاید در بعضی از مراکز سخت باشد یا تمایلی نداشته باشند به انجام آن روشها، در رویان انجام میگیرد.
به عنوان مثال ما این قابلیت را داریم که تخمکهای نابالغ را در آزمایشگاه رویان کشت دهیم و به تخمک بالغ میرسانیم و سپس مداخلات انجام آی وی اف و میکروجکشن روی این تخمکها انجام میشود. برای خانم ها هم تخمک و بافت تخمدانشان را فریز میکنیم.
به تبع اگر آن تخمکها نارس باشند نتیجه درمان خوب نمیشود ولی با بلوغ تخمکها در آزمایشگاه و سپس مداخله در تزریق اسپرم و یا آی وی اف این شانس باروری بالا میرود یا بیماریهای ارثی دیگری که از طریق ژن منتقل میشود و … همه اینها در حال انجام هست.
یک برنامه مفصل و خوبی هم که داریم اجرا میکنیم و قرار هست که توسعه بدهیم حفظ باروری هست. حفظ باروری مفهومش این هست که اگر کودکی مبتلا به سرطان هست و نیاز است که مداخلات جراحی شیمی درمانی و رادیوتراپی انجام شود ما قبل از این مداخلات بیاییم و سلولهای جنسی کودک را استحصال کنیم و نگه داریم.
این شامل پسران میشود که قبل از ازدواج هستند. ما با نگهداری بافت ارگانهای جنسی اینها در آینده اگر تمایلی داشتن میتوانیم که اینها را باز در محیط آزمایشگاه ببریم و برسانیم به مرحلهای که قابل باروری هستند.
همچنین در بالغینی که دچار مشکل سرطان میشوند چه خانم چه آقا؛ اینها هم میتوانند مراجعه داشته باشند و مراجعه دارند؛ یعنی ما روزانه چندین فرد داریم که برای انها حفظ باروری انجام میشود.
برای آقایان اسپرمشان را قبل از مداخلات شیمی درمانی و رادیوتراپی به اصطلاح فریز و نگهداری میکنیم.
با توجه به اینکه که سن باروری شان بالا میرود و یا ازدواج نکردن و یا اینکه ازدواج کردن و شرایط فرزند آوری را ندارند؛ در این دسته هم ما به عنوان حفظ باروری اقدام میکنیم و خانم های که مراجعه می کنند تخمک هایشان را میگیریم فریز کرده و نگه میداریم تا زمانی که خودشان بخواهند ازدواج کنند.
ولی اگر سن خانم طوری باشد که دیگر بارور نشود اینجا تخمکهای فریز خودش موجود است. این ماندگاری فعلا همین طور ادامه دارد؛ مثلا ۲۰ سال. ثابت شده که ۲۰ سال به بعد هم اینها قابلیت را دارند که فریز اینها را ذوب کنیم و به اصطلاح اقدامات لازم برای بارداری را انجام دهیم.
آقای دکتر! آیا در رویان از جدید ترین روشهای درمان ناباروری در سطح جهان استفاده می شود؟
بله؛ در روشهای درمان ناباروری دنیا روشی در دنیا نیست که برای درمان ناباروری قابل استفاده باشد و در رویان استفاده نشود.چیزی که جدیدا به عنوان کمک آمده بحث هوش مصنوعی است. الان از هوش مصنوعی استفاده میکنند برای اینکه بتوانند درمان ناباروری را مدیریت کنند.
خوشبختانه ما هم در مجموعه پژوهشگاه پروژه های را در حال انجام دادن هستیم؛ برای اینکه بتوانیم از هوش مصنوعی در مدیریت بیمار و کمک به متخصص در مسیر درمان زوج های نابارور استفاده کنیم و بتوانیم بهترین روش و مناسب ترین روش را برای زوجها انتخاب کنیم.
هوش مصنوعی به متخصصان کمک می کند که در انتخاب روش درمان ناباروری کمتر به تجربه و خطا متوجه باشند و داده های که وجود دارد را با مختصاتی که این زوجین دارند تطبیق بدهند و روش مناسب را انتخاب کنند.
شما میتوانید ادعا کنید که اینجا پیشرفته ترین مرکز درمان ناباروری بین بخشهای دولتی و خصوصی در سطح کشور است؟
ادعای ما یک بحث است ولی واقعیت موجود یک بحث دیگری است طبعا هر مرکزی میخواهد این را بگوید.ما این را به قضاوت بیرونیها میگذاریم و خودمان این ادعا را نمیکنیم.
ما بارها و بارها شاهد این بودیم که زوجهای ایرانی مقیم خارج از کشور یا زوجهایی که از ایران برای درمان ناباروری به خارج از کشور رفتند؛ مثلا به مرکزی در لندن مراجعه کردند یا در کانادا مراجعه کردند؛ وقتی از آنها سوال شده که کجایی هستید و گفتن ایرانی؛ به آنها گفته شده که چرا برای درمان رویان نمیروید؟
ببینید خود این نشان دهنده موقعیت علمی ما در عرصه درمان ناباروری در جهان است.
این ادعای ما نیست این باور مراکز علمی خارج از کشور است. این ادعایی نیست که ما ادعا کنیم و به اصطلاح مدعی باشیم که نتوانیم ثابتش کنیم. این آن چیزی است که در خارج از کشور نسبت به ما اعتقاد پیدا کردند و نگاهشان به ما اینطور است.
چند سال پیش یک مقاله در مجلات خارجی کانادا منتشر شد و به ۱۰ مرکز موفق درمان ناباروری مردان در جهان اشاره کرده بود؛ یکی از ۱۰ مرکز برتر جهان ما بودیم. خب این یک افتخاری برای کشور است.
ما سعی میکنیم که عملکرد و فعالیتمان در موضوع درمان ناباروری و حفظ باروری قابل قبول و به اصطلاح مورد استناد خارجیها قرار گیرد.
تعرفه های درمان ناباروری در رویان چگونه است؟
تعرفههای که جهاد دانشگاهی به اصطلاح اعمال میکند تعرفههای نهاد عمومی غیرولتی است. تعرفهها در ساختار کشور ما چهار دستهاند.
تعرفه مراکز دولتی، تعرفه مراکز نهادهای عمومی غیر دولتی مانند جهاد دانشگاهی ،هلال احمر و جاهایی مثل تامین اجتماعی؛ بعد تعرفههای بخش خیریه هست و آخرین نوع هم بخش خصوصی است؛ یعنی تعرفههای نهاد عمومی غیرولتی به تعرفههای دولتی نزدیکتر است تا حتی به مراکز درمانی خیریه؛ یعنی حتی مراکز خیریه هم تعرفهاش از ما بالاتر است. به این جهت به نظر می آید که این تعرفهها برای درمان زوجین نابارور بیشتر قابل تحمل است.
یکی از بحثهای که مطرح هست بحث داروهایی است که زوجین نابارور استفاده میکنند و اینکه معتقد هستند داروهایی که خارجی هست اثر درمانی بیشتر و موثر تری نسبت به داروهای ایرانی دارد و قیمت های آنها البته گران تر و دسترسی سخت تر است در این باره توضیح دهید.
اگر دارویی که وارد سبد داروی کشور میشود و تولید داخل هست باید ثبت علمی انجام شود. این داروها میتوانند با داروهای خارجی رقابت کنند. یکی از مراحل اینکه مربوط به مراکز ناباروری مثل ما مربوط می شود اینکه باید وارد شویم و کمک کنیم تا انجام کارآزمایی بالینی دارو صورت گیرد؛ یعنی دارو قبل از اینکه وارد سبد شود در کارآزمایی بالینی بررسی و با مشابه خودش مقایسه صورت گیرد.
اگر این کار در مطالعه انجام شود مشخص خواهد شد این دارو چقدر اثربخشی دارد.وقتی این صورت نمیگیرد شبهه درست می شود که ممکن است دارویی که در ایران تولید شده نسبت به مشابه خارجی اثربخشی اش کمتر باشد.
توصیه ما این هست که حتماً یک کار آزمایی علمی بالینی که درست و حساب شده طراحی و اجرا شده باشد پشتوانه اش باشد را انجام دهند که ما هم بتوانیم در قبال مراجعه کنندگان این را پذیرش کنیم و خدمات ارائه دهیم.امروز ما این کار را انجام میدهیم.
ولی بالاخره تکنولوژی در دنیا در حال پیشرفت است و داروهای جدید در دنیا برای درمان ناباروری تولید میشود که خب تا ما به آن مرحله برسیم واقعاً زمان میبرد. این موضوع هست که بعضاً داروهای که الان به عنوان داروهای وارداتی میاید مشخصاتی دارند که از جهت اثربخشی به دلیل اینکه تکنولوژیهای جدید در تولیدشان اعمال کردند، احتمال دارد اثربخشی آنها بیشتر باشد.
خب این داروها گران هم هستند و واقعا استفاده از اینها فقط در موارد خاص لازم است؛ یعنی زوجینی که حتما نیاز به این نوع دارو دارند تا با این ترکیبات درمان شان صورت گیرد.
ولی عرضم این هست که با همین داروهای داخلی نیز میزان موفقیت ما در درمان ناباروری زوجین بین ۳۵ تا ۴۰ درصد حفظ شده است.
آقای دکتر! الان بیمههای پایه چقدر هزینههای مربوط به درمان ناباروری را پوشش میدهند؟
ببینید بیمه به اصطلاح نسخهای را مصوب و ابلاغ کرده که در چارچوب آن نسخه از از زوج های نابارور حمایت میکند و مازاد آن را خود زوج ها باید بپردازند.
طبق این نسخه که نامش صفر چهار است، حمایت از زوج های نابارور در این برنامه انجام میشود. ساختارهای بیمه های پایه اساساً در انجام تعهداتشان مشکل دارند؛ به علت مضیقههای مالی که دارند نمی توانند تعهدات خود را نجام دهند. مراکز طرف قرارداد هم یک توانایی و بنیه مالی دارند که در آن چارچوب بنیه مالی شان میتوانند زوج ها را بپذیرند و خدمات ارائه دهند.
در این برنامه زوجها را تحت پوشش بیمه قرار میگیرند و در اقدامات سرپایی ۷۰ درصد پوشش بیمه قرار میگیرد و در اعمال جراحی ۹۰ درصد را بیمه پرداخت میکند.
مشکلی که وجود دارد این هست که ساختارهای بیمه های پایه اساساً در انجام تعهدات شان مشکل دارند؛ ان هم به علت مضیقه های مالی که دارند و مراکز طرف قرارداد هم یک توانایی و بنیه مالی دارند که در آن چارچوب بنیه مالی میتوانند زوج ها را بپذیرند و خدمات بدهند.
وقتی که عدد مطالبات شان از سازمان های بیمه پایه بالا می رود مجبور میشوند اعلام کنند که دیگر توان پرداخت نداریم.
این مشکل است که بتوانیم شش ماه یا هشت ماه منتظر باشیم تا بیمه ها مطالبات ما را بپردازند که الان مشکل بیشتر به این برمیگردد.
امیدواریم اعتباراتی که لازم است برای تامین تعهدات سازمان بیمه پایه در اختیار اینها قرار گیرد تا بتوانند تعهدات شان را انجام دهند و ما هم بتوانیم در قبال مراجعه کنندگان این را پذیرش کنیم و خدمات لازم را ارائه دهیم.
با بیمه نیروهای مسلح و بیمه سلامت قرارداد داریم. داروخانه ما نیز با بیمه تامین اجتماعی قرار دارد؛ ضمن اینکه با بسیاری بیمههای تکمیلی نیز قرار داد داریم.
درباره مراجعه بیماران ناباروری از کشورهای دیگر به رویان توضیح دهید.
زمانی در دهه ۶۰ جریانی برای درمان ناباروری مراجعه زوج های نابارور به خارج از کشور فعالیت داشت. خب بعد از فعال شدن مراکزی مثل مرکز درمان ناباروری رویان و بقیه مراکز کم کم کم این نیاز برطرف شد و دیگر زوج ها لازم نبود برای درمان ناباروری به خارج از کشور بروند.
خوشبختانه این جریان امروز معکوس شده؛ یعنی ما شاهد مراجعه زوج های فراوانی از کشورهای دیگر برای درمان ناباروری به ایران هستیم.
از کشورهای عربی مثل قطر، بحرین، امارات، عربستان سعودی، عراق و کویت گرفته تا کشورهای آسیای میانه مثل ازبکستان، قرقیزستان و قزاقستان و تاجیکستان، آذربایجان، کشورهای آسیای میانه تا کشورهای دوری مثل استرالیا و اندونزی و پاکستان. همچنین کشورهایی که معتقد به درمان در یک مراکزی هستند که اخلاق پزشکی و مسائل شرعی رعایت شود و تعرفههای مناسب دریافت شود.
به این سه دلیل ما مراجعه کننده از کشورهای مختلف داریم. از جمله ایرانیان مقیم خارج از کشور چه در اروپا چه در آمریکا و جاهای دیگر دنیا برای درمان ناباروری به رویان مراجعه میکنند و زوجین غیر ایرانی مقیم اروپا و آمریکا هم داریم که برای درمان ناباوری به اینجا میآیند.
الان در رویان هزینه یک زوج که برای ناباروری مراجعه میکند چقدر است؟
هزینه متغیر و به روش درمان وابسته است.خیلی از زوجها صرفا با خدمات سرپایی، دارو و مراقبت کارشان حل میشود شاید کل هزینه شان به چند میلیون تومان نرسد.
یک مرحله که مداخله کم لازم دارد؛ مثل همین روشهای که اسپرم به خانم هست این هم باز هزینه اش خیلی قابل توجه نیست و اغلب با هزینه های زیر ۱۰ میلیون تومان؛ مثلا 6 تا ۷ میلیون انجام میشود.
ولی وقتی مداخلات جدی می شود هزینه های مواد مصرفی و هزینههای دارویی که باید مصرف کنند بالا هست و زمان درمان هم طولانی تر میشود.
در این زمان ممکن است که واقعا یک زوجی با ۴۵ تا ۵۰ میلیون تومان سیکل درمانش انجام شود ولی ما تمام تلاشمان این هست که راحت ترین و به صرفه ترین روش را اعمال کنیم. بیمه شدگان با هم تفاوت داررند؛ بعضیها ۱۰ درصد فرانشیز میدهند؛ بعضی ها ۳۰ درصد یا بیشتر میدهند.
آقای دکتر! به عنوان فرد و موسسهای که سالهاست در موضوع درمان ناباروری و به دنبال آن افزایش و جوانی جمعیت فعالیت دارید توضیح دهید ایراد کار قانون جوانی جمعیت و افزایش تعداد تولدها در کشور چیست؟
ایراد این قضیه این هست که ما بیشتر از اینکه بپردازیم به فرهنگ سازیبه تشویقهایی که نمیدانیم چقدر موثر هست پرداخته ایم.
به نظر میآید اگر که ما بپردازیم به اصل موضوع که چرا زوجها کمتر ترغیب به فرزندآوری میشوند و ریشهها را پیدا کنیم خیلی مهم است.به تشویقهایی که نمیدانیم چقدر موثر هست پرداخته ایم.
به نظر میآید اگر که ما بپردازیم به اصل موضوع که چرا زوجها کمتر ترغیب به فرزندآوری میشوند و ریشهها را پیدا کنیم خیلی مهم است.
به تشویقهایی که نمیدانیم چقدر موثر هست رداخته ایم.
به نظر می آید اگر که ما بپردازیم به اصل موضوع که چرا زوجها کمتر ترغیب مبه فرزندآوری می شوند و ریشهها را پیدا کنیم خیلی مهم است.
این هزینههایی که الان می شود به نظرم بهتر جواب می دهد. اگر علل ان را ما پیدا کنیم؛ به عنوان مثال فکر کنم حالا نگرانی از اقتصاد، نگرانی از تربیت فرزندان دارند که بعد از متولد شدن تربیت اینها خوب انجام میشود.
همچنین زیرساخت را باید اصلاح کنیم، نگرانی ها را برطرف کنیم. طبعاً تشویق های ما بهتر جواب میدهد چون الان ما هنوز اشراف پیدا نکردیم و مجبوریم که به روش های تشویق بپردازیم و امیدواریم از این اقدام هم انشالله پاسخ خوبی بگیریم.
منبع: فارس
