به گزارش متادخت، در دهههای اخیر با توجه به تغییر در بستر زیست و شرایط محیطی، نگاهی عمیقتر و دقیقتر به تاریخچه و روندهای معاصر ازدواج در ایران ضروری به نظر میرسد. بهطور کلی، آمارهای رسمی و مطالعات علمی به ویژه مطالعات جمعیت شناسی و جامعهشناسی در پی روند رو به افزایش سن ازدواج، به بررسی تأثیر آن بر نمودارهای جمعیتی، سلامت روانی و ساختار خانواده میپردازند. در ادامه با استفاده از تحلیلهای اجتماعی، جمعیتی، اقتصادی، روانشناختی و دموگرافیک، تلاش شده است با نگاهی ژونالیستی و تا حدودی علمی به این موضوع پرداخته شود.
عوامل اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی تأثیرگذار بر تجرد
1) تحولات آموزشی و اشتغال
در سالهای ۱۴۰۰ و بعد از آن، رشد نرخ تحصیلات در ایران به صورت چشمگیر زیاد شد. ۱۴۰۱، ۴۰ درصد از جوانان ۱۴–۱۸ ساله تحصیل متوسطه را تکمیل میکردند، در حالی که در سال ۱۳۸۵ این درصد ۲۳٪ بود. در نتیجه، بسیاری از جوانان و به ویژه زنان به دنبال ادامه تحصیل در مقاطع بالای آموزش عالی حرکت کردند. این روند، با افزایش فشارهای اقتصادی و تلاش برای کسب استقلال مالی، ازدواج را به عنوان هدفی درازمدت تبدیل کرده است. با افزایش سطح تحصیلات و تغییر در زمینههای فرهنگی جامعه، زنان تمایلی بیشتری به حضور در جامعه پیدا میکنند. به بیان دیگر آنها دوست دارند از تحصیلات خود استفاده کاربردی کنند و بتوانند به کسب درآمد برسند همان امری که شاید نسل گذشته آنها تجربه نکردهاند. البته که این امر برای همه زنان محقق نیست و گاه به اجبار یا اختیار زنان شاغل بودن را انتخاب نمیکنند اما در میان زنانی که به سطح بالایی از آموزش دست یافتهاند، تمایل به حضور در جامعه و کسب جایگاه شغلی بیش از بیش مشهود است.
2) هزینههای زندگی و بهای داراییهای مسکن
قیمت مسکن در شهرهای بزرگ بهصورت سالانه حدود ۱۰–۱۵ درصد رشد میکند. این مسئله باعث میشود افراد به ویژه پسران تا زمانی که وضعیت مالی کافی برای خرید خانه یا اجاره مسکن مناسب نداشته باشند، ازدواج را به تعویق بیاندازند. بهای خانه متوسط در تهران، بهطور متوسط ۹ میلیارد تومان است اما متوسط درآمد ماهانه خانوارهای ۴۰–۵۰ ساله ۳۰-۵۰ میلیون تومان است. بنابراین، انتظار میرود تا چندین سال پس از فارغالتحصیلی، وضعیت مالی به مفهوم «مناسب» برسد.
3) تغییر در ارزشها و هنجارهای اجتماعی
در کنار تحصیلات، اشتغال و مهمتر از آن تورم موجود در جامعه آنچه ازدواج را سخت و پییچده کرده است مسائل فرهنگی است. در فرهنگ ایرانی، ازدواج به عنوان مرحلهای از زندگی در کنار ارزشهای خانوادگی، مسئولیتپذیری و تقویت هویت ملی مطرح میشود. روال طبیعی زندگی در بازه سنی مشخصی، ازدواج میطلبد و معنای زندگی در پی تشکیل خانواده کامل میشود اما سوال اینجاست که چرا در دهههای اخیر این مهم با تغییر روند و در نتیجه تغییر ارزش معنایی مواجه شده است؟
قشر زیادی از جوانانی که ازدواج نکردهاند، خواسته یا ناخواسته وارد سبک جدیدی از زندگی میشوند. در این میان کسانی خواسته و ارادی تن به ازدواج نمیدهند، این گروه با تهیه منازل جداگانه اگر بتوانند از والدین خود جدا میشوند و سبک زندگی ویژه خود را پیش میبرند و فارغ از ارزشها و سنتها زندگی میکنند. اما گروه زیادی از افراد هستند که خواهان ازدواج و تشکیل خانوادهاند اما شرایط برای ازدواجشان فراهم نیست. با گذشت زمان، افراد با افزایش سطح تحصیلات، ثبات در جایگاه شغلی و در مواجهه با شبکههای اجتماعی و کسب آگاهیهای جدید در مورد حقوق فردی و زندگی مشترک، دیدگاههای متفاوتی نسبت به نقشها و مسئولیتهای مشترک در خانواده پیدا میکنند. این تغییر در هنجارهای اجتماعی باعث میشود افراد برای یافتن شریک زندگی مناسب، زمان بیشتری صرف کنند. در این زمینه کسب تحصیلات و اشتغال تاثیرگذار است به طوری که فرد با افزایش تحصیلات، به دنبال شاخصهای بالاتری در امر ازدواج است و ممکن است با هر فردی وارد گفتمان ازدواج نشود. واقعیت آن است که هر دو گروه با گذشت زمان به تدریج وارد مفهوم «تجرد قطعی» خواهند شد.
پیامدهای روانی و خانوادگی تأخیر در ازدواج
1) فشار روانی و اضطراب
از منظر روانشناختی تجرد طولانی مدت در افراد باعث بروز اضطراب، افسردگی و حتی خستگی روانی مفرط میشود. تنها بودن و نداشتن هم کُفو در مدت زمان طولانی میتواند بر روی روان فرد تاثیرات منفی برجای گذارد هر چند که افراد ممکن است راههای جایگزینی مانند دوستان، حیوانات خانگی، مسافرت و… را انتخاب کنند اما واقعیت اصلی آن است که هیچکدام از آنها در اصل قضیه نمیتواند از بینبرنده تنهاییِ ذاتی فرد باشد. عدهای از افراد مجرد نیز بهصورت مداوم درگیر استرسهای مربوط به پیدا کردن شانس زندگی مشترک هستند که در هر بار شکست در زمینه تشکیل خانواده، فرد با سرخوردگی مواجهه میشود.
2) تأثیر بر روابط خانوادگی
اگرچه ایران در دههای اخیر گذار اجتماعی و فرهنگی بسیاری را تجربه کرده اما همچنان جامعهای خانواده محور است که تأخیر در ازدواج میتواند باعث تنش در روابط خانوادگی، درگیریهای مالی و توقعات نامتوازن بین نسلهای مختلف شود. جوانانی که طولانی مدت در خانواده و در کنار والدین باقی می مانند در اثر گذشت زمان دچار روابط نامتعارف می شوند و با خانواده به چالش میخوردند. تفاوت نسلی و عدم درک از هر دو سو میتواند زمینهساز چالشهای بسیاری باشد.
تأثیر تأخیر در ازدواج بر نرخ باروری
طبق دادههای سازمان بهداشت جهانی و وزارت بهداشت ایران، نرخ باروری کل (TFR) در ایران در سال ۱۴۰۱، ۱.۶۱ کودک در هر زنی بهدست آمد؛ در حالی که در سال ۱۳۸۵، این نرخ ۲.۱ بود. این کاهش به طور مستقیم به تأخیر در ازدواج و شروع خانواده در سنین بالاتر مرتبط است. دختران و پسرانی که در سنین بالا ازدواج میکنند، از لحاظ بیولوژیکی و زیستی زمان مناسب برای باروری را از دست میدهند. برای زنان بالای ۳۵ سال، ۱۵ درصد احتمال بارداری در هر دورهای کمتر است. به همین ترتیب، با تأخیر در ازدواج، «زمان طلایی» بارداری برای اکثر افراد ناپدید میشود و بارداریهای آنها تبدیل به بارداری پر خطر میشود. در واقع با بالاتر رفتن سن، ریسکهای بارداری مانند دیابت، پری اکلامپسی (Preeclampsia) و نارسایی پیش از زایمان افزایش مییابد. در نتیجه، هزینههای پزشکی برای بیماران و خانوادههایشان نیز افزایش مییابد.
تبعات بالا رفتن سن ازدواج بر ساختار خانواده و تربیت نسل آینده
با تأخیر در ازدواج و رشد آمار تجرد قطعی، ترکیب سنی خانوار تغییرات چشمگیری مییابد. در حال حاضر، جوانان به طور معمول در اوایل دهههای بالای ۳۰ سال و حتی بالاتر ازدواج میکنند و فرزندآوری در سنین بالاتر رخ میدهد. این روند باعث میشود که در محیطهای خانوادگی، کودکان در میان بزرگسالان، با کمبود حضور همسالان، دچار «سکوت» و «مسئولیتپذیری» شوند و با سرعت بیشتری وارد دنیای بزرگسالان و بلوغ زودرس شوند. فرزندآوری در سن بالا، بهطور مستقیم بر تربیت فرزندان تأثیر میگذارد؛ والدینی که از زمانهای طولانیتر در مسیر کار و تامین مالی مشغول بودهاند، کمتر انرژی و حوصله برای رسیدگی به نیازهای آموزشی، عاطفی و رفتاری کودکان دارند. در نتیجه، کودکان در چنین ساختار خانوادگی ممکن است با چالشهای یادگیری، خودارزشگذاری و تعامل اجتماعی مواجه شوند که تأثیرات طولانی مدتی بر کیفیت زندگیشان در آینده خواهد داشت.
تضاد با ارزشهای سنتی خانواده
بالا رفتن سن ازدواج و افزایش تجرد قطعی در نرخ جمعیت، بیتردید سبب تغییر چشمانداز در هنجارهای اجتماعی میشود. ارزشهای سنتی مثل «ازدواج قبل از ۳۰ سال»، «تایید خانواده» و «حفظ نقشهای جنسیتی سنتی» به دلیل تأخیر در ازدواج، زیر سوال قرار گرفتهاند. دیگر افراد معنای زندگی را در تشکیل خانواده و در گام بعدی داشتن فرزند نمیدانند. اینکه چه چیز دیگر جایگزین شده است و معنای زندگی را برایشان پر کرده، پژوهشی جداگانه میطلبد.
با تأخیر در ازدواج و نابرابری در هنجارهای خانوادگی ارزشهای سنتی در مواجهه با فشارهای مدرن و نوسانهای اقتصادی و فرهنگی، ممکن است تحت تأثیر قرار بگیرند. با رشد این اختلافات، رفتارهای انفرادی به صورت مستقل، برتر از هنجارهای گروهی قرار میگیرد و شاهد فردگرایی بیشتر خواهیم بود. ترجیح دادن منافع فردی بر جمع، گروه و خانواده سبب میشود افراد رشد و بالندگی خود را در رهایی از خانواده و عدم تعلق معنا کنند. بنابراین، در جامعههای ایرانی، در پی تأخیر در ازدواج، بهصورت چشمگیری شاهد تغییر در رفتارهای شخصی و عاطفی افراد در سطح خرد و کلان خواهیم بود.
نتیجهگیری
تأخیر در ازدواج و بالا رفتن سن آن در ایران، تأثیرات گستردهای در ابعاد اقتصادی، روانی، جمعیتی و فرهنگی دارد. مانند هر پدیده اجتماعی دیگر، «تاخیر در ازدواج» و به پیامد آن «تجرد قطعی» نیز دارای ریشهها و تبعاتی در تمام سطوح برای افراد، خانوادهها و جامعه خواهد بود. پیامدهای این روند در باروری، تغییر ساختار خانوار، روانپریشی و نوسانات جمعیتی واضح است. آنچه مهم است خارج شدن زندگی عادی از روند طبیعی آن است و این غیر طبیعی شدن، بعضا در مواردی دیگر غیرطبیعی نمینماید و افراد با گذشت چند سال با آن اُخت میشوند. عوامل اصلی این روند در جامعه، ترکیبی از تحولات آموزشی، تغییر در الگوهای مصرف، هزینههای زندگی و تغییر در هنجارهای اجتماعی است.
برای مقابله با این پدیده، تقویت برنامههای اشتغالزایی و فراهم کردن فرصتهای شغلی مناسب برای جوانان، ضروری است. علاوه بر آن واضح است که برنامههای مسکنِ کم قیمت و تسهیلات مالی برای افراد جوان میتواند تأخیر در ازدواج را کاهش دهد. در کنار توجه به بعد معیشتی و اقتصادی، فراهم کردن مشاورههای روانشناختی و راهبردهای فرهنگی برای جوانان که درگیر فشارهای ازدواج هستند نیز بسیار لازم است. با افزایش سن، ملاکهای ازدواج در افراد تغییر میکند و ازدواج سختتر میشود. افزایش آگاهی و کثرت منابع در آگاهیبخشی مانند شمشیر دولبه است، هم کنشگر را بیدار میکند و هم در جهت اقدام به ازدواج حساس میکند. تزریق نگاه تعدیلی از طریق آموزش صحیح، رسانه، بکارگیری مشاوره و … در این میان ضروری است.
فهرست منابع:
• انتظاری، اردشیر، غیاثوند، احمد و عباسی، فاطمه (1396)، عوامل موثر برافزایش سن ازدواج جوانان در شهر تهران، برنامهریزی رفاه و توسعه اجتماعی، دوره 8، شماره 33، صص 201 – 269
• باقری، شهلا، مداحی، جواد و لطفی خاچکی، طاهره (1398)، برساخت معنایی تاخیر سن ازدواج بر اساس نظریه زمینهای (مطالعه موردی دانشجویان دختر شهر مشهد)، زن در توسعه و سیاست، دوره 17، شماره 1، صص 43 – 69
• پورگتابی کرم، حبیب و غفاری، غلامرضا (1390)، علل افزایش سن ازدواج دختران، زن در توسعه و سیاست، دوره 9، شماره 1 پیاپی 32، صص 7 – 34
• رحمانیپور، ریحانه (11/03/1401)، عوامل تاثیرگذار بر افزایش سن ازدواج جوانان، مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی
• محمودیان، حسین (1383)، سن ازدواج در حال افزایش: بررسی عوامل پشتیبان، نامه علوم اجتماعی، شماره 4، صص 27-54
✍ به قلم پگاه روشان شمال، جامعهشناس فرهنگی
