به گزارش متادخت، اول مهر در ایران فقط یک تاریخ در تقویم نیست، بلکه یک آیین جمعی است. روزی که بچهها با کولهپشتی تازه، دفتر و مداد نو و دلهرهای شیرین از «معلم جدید» و «کلاس جدید» راهی مدرسه میشوند. سالهاست که این روز از سوی مدارس با جشن و شادی همراه شده است؛ جشن آغاز سال تحصیلی. جشنی که قرار بود پلی باشد میان تعطیلات تابستان و فضای درس و مدرسه؛ پلی که کودک را با خنده و بازی و سر خوشی وارد محیط آموزشی کند، نه با اضطراب و اجبار.
اما در سالهای اخیر، این جشن در برخی مدارس، بهویژه مدارس غیرانتفاعی و خاص، مسیر متفاوتیپ را طی کرده است. آنچه در ابتدا یک مراسم ساده با بادکنک و شیرینی و چند بازی گروهی بود، حالا در بعضی مدارس به صحنهای شبیه به مراسم عروسی تبدیل شده است. سفرهای مثل سفره عقد پهن میشود، تزیینات لاکچری و گلآراییهای پرهزینه، پذیرایی مفصل، دیجی و سیستم صوتی حرفهای، دعوت از والدین با لباسهای رسمی و عکاس و فیلمبردار حرفهای که لحظه به لحظه را ثبت میکند. گویی قرار است یک رویداد اجتماعی باشکوه برگزار شود نه یک روز شاد برای بچهها. متاسفانه در هفته اول مهر، مدارس تلاش میکنند که نشان دهد که چقدر میتواند لاکچری و تجملاتی باشد نه اینکه چقدر میتواند حال بچهها را خوب کند.
یک سوی تحلیل این پدیده، با مسائل اقتصادی و شهریه گره میخورد. طبیعی است که وقتی شهریههای سنگین از خانوادهها گرفته میشود، انتظار میرود بخشی از آن صرف فضای باکیفیت و برنامههای متنوع شود اما مسئله اینجاست که این تجملات، کارکرد اصلی جشن را زیر سؤال میبرد. بچهها بیشتر از هر چیز به بازی، حرکت، کشف و ارتباط با همسالانشان و محیط پیرامونشان نیاز دارند. آنچه دانشآموزان را رضایتمند میکند دیدن دوستان قدیمی، دویدن در حیاط مدرسه، بازیهای گروهی، مسابقه، نمایش، داستان و … است اما در بسیاری از این جشنها، کودک تبدیل به تماشاچی میشود. دیجی موسیقی پخش میکند، بزرگترها حرف میزنند، کادر مدرسه عکس میگیرند و بچهها فقط «حضور» دارند. شاید چند دقیقهای برقصند، چند خوراکی بخورند و بعد خسته و بیحوصله منتظر پایان مراسم باشند.
سه آسیبی که تجملگرایی به جشن اول مهر وارد میکند
این نوع برگزاری، چند آسیب جدی دارد. نخست، فراموش شدن کودک و نیازهای واقعی او. جشن برای کودک است، اما برنامهریزی توسط بزرگترها و اغلب برای چشموهمچشمی و نمایش اجتماعی انجام میشود. دوم، تقویت اختلاف طبقاتی. وقتی بچهها از همان روز اول با جشنهای لاکچری، هدایای گران قیمت و پذیراییهای اشرافی روبهرو میشوند، ناخودآگاه مقایسه آغاز میشود. کودکی که در مدرسهای ساده درس میخواند، ممکن است احساس کمبود و شرم کند. دانشآموزانی که در معرض چنین جشنهایی هستند، خوشبختی و موفقیت را در اشیا، برندها و ظواهر جستجو میکنند نه در پیوندهای عاطفی، یادگیری، روابط دوستانه و مهارتهای اجتماعی. سوم، مسخره شدن در شبکههای اجتماعی. کلیپهایی که از این جشنها منتشر میشود، گاهی نه فقط باعث افتخار بلکه باعث تمسخر میشود. سفرههای عقد مانند، حرکات موزون تمرین شده اولیای مدرسه و صحنههای نمایشی، تصویری کاریکاتوری از آموزش و پرورش و مدارس ارائه میدهد. بازتاب چنین مراسماتی در فضای مجازی و شبکههای اجتماعی، سبب میشود کودک دیگر یک موجودیت انسانی با نیازهای روانی واقعی نباشد بلکه به یک «نمایشگر» یا «ویترین» برای نمایش قدرت مالی والدین و خودنمایی مدارس تبدیل میشود.
راهحل چیست؟
ابتدا بازگشت به هدف اصلی جشن؛ ازجمله سرگرمی، آرامش و آمادهسازی روانی کودک برای سال تحصیلی. جشن اول مهر باید ساده، شاد و کودک محور باشد. برنامههایی مثل بازیهای گروهی (طناب کشی، فوتبال، پانتومیم و …)، نمایش عروسکی، قصهگویی، کارگاه نقاشی، مسابقههای ورزشی سبک، باغبانی و آشنایی با معلم و کلاس، بسیار مؤثرتر از یک مراسم تشریفاتی است. حتی میتوان بخشی از جشن را به خود بچهها سپرد؛ آنها ایده بدهند، تزیین کنند و اجرا کنند. این مشارکت، حس تعلق و اعتماد به نفس را تقویت میکند.
همچنین لازم است سیاستگذاری روشن برای برگزاری این جشنها وجود داشته باشد. وزارت آموزش و پرورش میتواند چارچوبی تعیین کند که بر اساس آن، تجملگرایی، پذیرایی سنگین و نمایشهای خارج از عرف آموزشی ممنوع یا محدود شود. مدارس باید بدانند که هدف، جلب رضایت والدین و خودنمایی از طریق تجمل نیست؛ هدف، ساختن خاطرهای خوش و سالم برای کودک است. والدین هم باید نقش خود را بازتعریف کنند؛ حضور در جشن برای همراهی و کنار فرزند بودن، نه برای عکس گرفتن و مقایسه با دیگران.
شادی واقعی، در سادگی است
اول مهر، روز شروع است. شروع یادگیری، دوستی، آگاهی و رشد. اگر این شروع با تجمل و تشریفات گره بخورد، کودک از همان ابتدا میآموزد که ظاهر مهمتر از محتواست. اما اگر با بازی، خنده و سادگی همراه باشد، درس بزرگتری میگیرد؛ اینکه شادی واقعی در ارتباط، خلاقیت و بودن در کنار هم است، نه در سفرههای گرانقیمت و دکورهای چشمنواز. جشن اول مهر باید صدای خنده بچهها باشد نه صدای دوربینها و تشویق بزرگترها.
✍🏻 به قلم دکتر پگاه روشان، جامعهشناس
