به گزارش متادخت، از شورش نان و تنباکو تا پرسه در مراکز خرید مدرن و تسخیر خیابانها؛ تهران دیگر آن شهر مردانهی دیروز نیست. نعمتالله فاضلی در کتاب «زنانه شدن شهر» از پروژهای پرده برمیدارد که در آن زنان نه با هیاهو، بلکه در روندی تاریخی، آرام و از دل روزمرگی، هنر و مصرف، کلانشهر تهران را به تسخیر خود درآوردهاند.
کتاب زنانه شدن شهر با تاکید بر فضاهای شهر تهران اثری از نعمتالله فاضلی است که در سال 1396 توسط انتشارات علمی و فرهنگی منتشر شده است. فاضلی در این کتاب اشاره میکند زنان نه تنها با حضور خود در شهرها، مهر و نشانشان را بر فضاهای شهری حک میکنند، بلکه فضاهای شهری تحت تاثیر نوعی هژمونی جهانی شدن و آثار رسانهای، هر روز زنانهتر میشوند. نیروها و عوامل جهانیساز یا تشدیدکننده جهانیشدن به شیوهها و شکلهای مختلف میدان عمل زنان در جامعه شهری را بازتر و بازتر میکنند. همچنین زنان نقش تعیینکنندهای در «نظامهای بازنمایی» فضای شهری در جامعه امروز دارند. زنان از طریق تولید فیلم، نوشتن رمان و داستان، سرودن شعر و ساختن موسیقی و انجام فعالیتهای هنری و رسانهای هر روز بیش از گذشته در زنانه شدن فضاهای بازنمایی شده تاثیر میگذارند.
در واقع، نویسنده قصد دارد با کمک مفهوم «زنانه شدن فضا» تحول فضاهای شهری به ویژه کلان شهر تهران به سوی زنانه شدن را توصیف و تحلیل کند. از دیدگاه فاضلی، «فضا» نام دیگری برای زندگی به ویژه زندگی روزمره است و از این رو، پیوندی ناگسستنی و اجتنابناپذیر میان زن و زندگی و به ویژه زندگی شهری امروزی ایران وجود دارد و هر چه زمان به پیش میرود و به امروز نزدیکترمیشود، به دلیل مجموعه تحولات اجتماعی، اقتصادی، سیاسی و فرهنگی که طی دوران معاصر و مدرن در جامعه جهانی و جهان ایرانی رخ داده است بر اهمیت، جایگاه، نقشها و کارکردهای زن در زندگی فردی و اجتماعی جامعه شهری و زندگی روزمره افزوده میشود. به زعم نویسده وزن زن در فضاهای شهری هر روز سنگینتر شده و میشود.
پیشروی آرام زنان در فضاهای شهری
نویسنده عنوان میکند انقلاب مشروطه حاصل مجموعه وسیعی از تحولات و تلاشهای موثر برای توسعه و مدرن کردن ایران است. در جریان شکلگیری این انقلاب، زنان هم فرصتهایی برای حضور در فضاهای شهری و عمومی پیدا کردند. زنان نقش مهمی در «جنبش تنباکو» در سال 1275 داشتند. همچنین در «بحران نان» در سال 1277 مجددا زنان در تهران و تبریز به بیرون از خانهها آمده و برای مدتی در فضای شهر ابراز وجود و ایفای نقش کردند. همچنین برای تکمیل قانون اساسی، زنان آزادیخواه تهران دست به فعالیت زدند و به نزدیکی مجلس رفتند و در میدان بهارستان به تظاهرات پرداختند.
در جایی دیگر فاضلی اشاره میکند یکی از مهمترین راهبردهایی که زنان برای ورود گسترده خود به فضاهای شهری ابداع کرده و به نحو موفق آن را اجرا کردند، استراتژی خریدکردن و تصاحب کردن «فضاهای مصرف» است. فضاهای مصرف به زنان امکان مصرف فضا را نیز میدهد. بطوریکه در بیشتر مواقع مصرف فضا صرفا به قصد مصرف فضا و نه در خدمت ایجاد صرفا فضاهای مصرف در میان زنان اتفاق میافتد. در این میان چه بسا دیده یا شنیدهایم که کسبه و مغازهداران از اینکه زنان صرفا با پرسیدن در مورد قیمت کالایی وارد مغازه شده و بدون خرید خارج میشوند شِکوه دارند. خیابان نیز یکی از اختراعات مدرن شهری در ایران معاصر است. خیابان در ایران در ابتدا در تهران متولد شد و در ابتدا به روی زنان گشوده نبود، بلکه زنان در مبارزهای سخت و طولانی توانستند جای خود را در این فضا تعریف کرده و حق بهرهبرداری از آن را تا حدودی بدست آورند. با وقوع انقلاب اسلامی و شکلگیری راهپیماییهای بزرگ نیز زمینه برای مشارکت زنان در فضاها و خیابانها گسترش یافت. در واقع، در این راهپیماییها بود که زنان مذهبی و سنتی نیز توانستند تجربه تازهای از خیابانها در شهر را شکل دهند.
بخشهایی از کتاب
اگرچه دانشگاه تهران در سال 1313 تاسیس شد و پس از آن دانشگاههای بزرگ متعددی بنا شد، اما در سالهای بعد از انقلاب اسلامی است که شاهد همگانی شدن آموزش عالی و مهمتر از آن زنانه شدن آموزش عالی در ایران هستیم. به عبارتی زنان با ایجاد تحول ساختاری، توانستند جایگاه خود را در شهر تثبیت کنند. گسترش دانشگاهها نه تنها در تهران بلکه در تمام شهرها نوعی فرصت ساختاری برای حضور گسترده و همگانی زنان در فضاهای شهری در ایران به وجود آوردند. در واقع، دانشگاه به عنوان نهاد علمی و فرهنگی از قداست و مشروعیت کافی برای پوشش دادن و توجیه کردن جامعه ایران به منظور پذیرش حضور زنان در شهر برخوردار بودهاست.
- به قلم مینا اینانلو، خبرنگار اجتماعی
