یادداشت سردبیر ـ به گزارش متادخت، در ظاهر سؤال ساده‌ای است؛ «کی بچه‌دار می‌شی؟» اما این جمله کنجکاوانه از زوجی که مدت‌هاست ازدواج کرده‌اند اما فرزند ندارند گاهی آنقدر سنگین است که جواب درخوری برای آن نمی‌یابند. نه این که پاسخ‌ها گنگ باشد و یا در حوزه تخصصی باشد؛ بلکه جنس پاسخ، در حوزه مسائل خصوصی زوج بی‌فرزند جای می‌گیرد که شناسنامه زندگی مشترک آنها را رو میکند. حال چرا این دغدغه در خانواده ایرانی این‌قدر اهمیت پیدا میکند؟ چرا هر پاسخی از جانب زوج بی‌فرزند، محکوم به سرزنش یا دلسوزی یا پیدا کردن راهکار برای فرزندآوری است؟
زوج بی‌فرزند در شبکه خویشاوندی یعنی در میان پدر و مادر، برادران و خواهران و خانواده‌های همسر، معنای تازهای پیدا میکنند. معنایی که آنها را از نقش پدری و مادری تهی میکند و جایگاه و کارکرد اجتماعی آنها را بازتعریف میکند. در چنین نگاهی، غیاب فرزند در زندگی زوجینی، هویت خانوادگی را دچار چالش ساخته و هم‌بودگی آنها را بر اساس تعاریف معمول خانوادگی برنمی‌تابد.
مادری و پدری؛ نقشی بیش از یک نقش
با وجود این که در دوره گذار زندگی می‌کنیم و از زمانه نظام‌های ساختارمند عبور کرده‌ایم اما هنوز سایه‌روشن‌هایی از فرهنگ‌ها و خرده‌فرهنگ‌های سنتی در زمینه و پس‌زمینه جامعه وجود دارد. در فرهنگ سنتی، مادری و پدری فقط یک تجربه زیستی یا شخصی نیست؛ بلکه بخشی از هویت اجتماعی زن و مرد است. زن و مرد دارای زندگی مشترک، از طریق پدرشدن و مادرشدن وارد نظم خانواده‌های طرف مقابل خود شده و جایگاه‌شان تثبیت می‌شود؛ و از فراتر نیز گاهی منزلت‌شان نزد خانواده همسر از این طریق بالاتر می‌رود. این موضوع در زنان عمومیت بیشتری دارد به‌گونه‌ای که اگر زنی فرزند نداشته باشد این پرسش مطرح می‌شود که واکنش خانواده همسرش چیست؟ و جایگاه او در خانواده همسرش در چه سطحی قرار گرفته است؟ البته فراوانی پاسخ‌ها در حدی نیست که بتوان از آن خروجی نظری داشت؛ اما از دو حال خارج نیست؛ یا به تصمیم و یا تقدیر زوج بی‌فرزند برای عدم فرزندآوری احترام قائل می‌شوند و یا سیل ترحم و سرزنش را روانه آنها میکنند.
به وجود آمدن نقش‌های جایگزین
در صورت فرض اول یعنی احترام به تصمیم و تقدیر زوج بی‌فرزند، آنها ناخودآگاه وارد چرخه نقش‌های جایگزین می‌شوند. شبکه خویشاوندی انعطاف دارد و بسیاری از زنان و مردان بی‌فرزند در نقش «خاله» یا «عمه» و «عمو» یا «دایی» فعال، به عنوان مراقب بچه‌های خواهر یا برادر، یا تکیه‌گاه والدین سالخورده ظاهر می‌شوند. در این مورد نیز دو وجه برای زوج بی‌فرزند قابل تصور است؛ یا پذیرش چنین نقشی را دارند یا ندارند. برای برخی از زنان و مردان، قبول چنین نقشی مورد پذیرش است. در این صورت، رابطه با خواهرزاده‌ها و برادرزاده‌ها و والدین سالخورده برای این زنان و مردان عمیق و معنادار شده و بخشی از زندگی عاطفی‌شان را میسازد؛ اما این جایگزین‌ها همیشه کامل نیستند و نقش خاله یا عمه یا عمو و دایی، معمولاً کمتر از نقش مادر و پدر به رسمیت شناخته می‌شود. این مسأله در بعضی مراسم یا تصمیم‌گیری‌های خانوادگی نمود می‌یابد. اما اگر زوجی بخواهند در حدی همانند آن چه که عرف می‌پذیرد عمو یا خاله یا عمه یا دایی باشند و سهمی برابر و مسئولانه در نگهداری از والدین سالخورده داشته باشند از سوی خویشاوندان خود برچسب خودخواهی، بی‌مسئولیتی، بی‌عاطفگی یا گریز از نقش خانوادگی می‌خورند. گویا ظرفیت زوج بی‌فرزند در باور عمومی و در شبکه خویشاوندی متفاوت از خانواده‌های دارای فرزند است؛ ظرفیتی که ناخواسته به آنها تحمیل می‌شود و هنجاری نانوشته را برای‌شان پدید می‌آورد.
سالمندی و تکیه‌گاه
یکی از دغدغه‌های رایج در مورد زوج بی‌فرزند، آینده است. این که چه کسی در بیماری و پیری کنار آنها خواهد بود؟ وقتی از فرزندان به عنوان سرمایه انسانی یاد می‌شود یک سرِ سود این سرمایه، در دوران سالمندی خودش را نشان می‌دهد.دورانی که از توانایی‌های فردی کاسته شده و نیاز به فرزند به عنوان تکیه‌گاه بیش از پیش حس می‌شود. امری که با تقویت شبکه خویشاوندی و گسترش روابط دوستانه جبران‌پذیر است. تکیه‌گاه سالمندی فقط به داشتن فرزند وابسته نیست؛ بلکه به کیفیت روابط و وجود شبکه‌های حمایتی و نهادهای اجتماعی دیگر نیز وابستگی دارد. زوجی که علی‌رغم میل شدید به فرزندآوری به هر دلیلی توان آن را ندارند محکوم به سالمندی توأم با عزلت نیستند. در دنیای عبور از دو بُعدی‌ها و رسیدن به بُعدهای چهارم و پنجم، ناتوانی و تکیه‌گاه نداشتن در دوره سالمندی نمی‌تواند تفسیری از بی‌فرزندی باشد. با فروپاشی مرز بین مجاز و واقعیت، داشتن فرزند شناسنامه‌ای همه ماجرا برای تکیه کردن در دوران سالمندی نیست. این حقیقت هر چند به اندازه داشتن فرزند زیبا نیست؛ اما وجود دارد؛ و دیگر نمی‌توان ادعا کرد که والدگری تنها با داشتن فرزند شناسنامه‌ای اتفاق می‌افتد. ایجاد حمایت روانی و اجتماعی برای زوج بی‌فرزند نه تنها با پرسش‌های آزاردهنده بلکه با ایجاد تدبیری هنجار، میسر است.
پایان سخن
بی‌فرزندی، پایان یک زندگی معنادار نیست. هر چند ممکن است موجب تغییراتی در شبکه خویشاوندی شود اما نباید منجر به افول جایگاه، روابط و شیوه حمایت از زوج بی‌فرزند شود. مهم این است که خانواده و جامعه به جای پرسیدن «چرا بچه نداری؟» بپرسند «چطور می‌توانیم کنار هم معنادار زندگی کنیم؟»
چنین نگاهی، شبکه خویشاوندی را از محل فشار به محل پشتیبانی تبدیل میکند. در این صورت است که نگرش هنجارمندی چون فرزندآوری در محور قضاوت نمی‌افتد که به تبع به تقلیل ارزش والدگری منجر شود. ثمره چنین نگرشی، پیدا شدن مسیرهای متنوعی برای به ظهور رساندن قابلیت‌های والدگری زوج بی‌فرزند است. راههایی چون فرزندخواندگی، سرپرستی و حمایت از کودکان بدون والد، فعالیت‌های اجتماعی داوطلبانه، توسعه روابط بین نسلی و تقویت رابطه زوجین بی‌فرزند با یکدیگر هر کدام به تناسب هدف این زوجین وجود دارند. راههایی که یادآور جاری بودن زندگی در رگهای حیاتی زوجینی است که به هر دلیلی بچه‌دار نیستند.
