یادداشت سردبیرـبه گزارش متادخت، هر چند وقت یک بار خبری کوتاه بین خبرهای دیگر در رسانههای مختلف کشورمان منتشر میشود؛ دختری جوان مدال طلایی میگیرد، زنی پژوهشگر جایزهای بینالمللی میبرد، یا مهندسی زن طرحی را به نتیجه میرساند که نامش در فهرست افتخارات کشور ثبت میشود. چند روزی همه دربارهاش حرف میزنند، عکسش دستبهدست میشود و تبریکها سرازیر میشود، برایشان مراسم میگیرند؛ اما بعد از مدتی، خبر کهنه میشود و آن زن دوباره به حاشیه میرود. این چرخه، واقعیتی است که هر از گاهی تکرار میشود.
حرف اصلی این مقال، ساده است؛ ما در همه عرصهها زنانی داریم که قهرماناند و برای کشورشان افتخارآفرینی کردهاند، اما این افتخارات بیشتر در حد خبر باقی میمانند و به میراثی ماندگار تبدیل نمیشوند.
تنوع قهرمانی زنان
زنان ایرانی در عرصههای گوناگون درخشیدهاند. در علم، دخترانی و زنانی را داشتهایم که مرزهای علمی را پشت سر گذاشتند و افتخاری جهانی کسب کردند. در ورزش، دختران ورزشکار در رشتههای مختلف، از شطرنج و کشتی گرفته تا دو و میدانی و ژیمناستیک، مدالهایی برای کشور آوردهاند که اغلب با حداقل امکانات و بدون حمایت کافی به دست آمده است. در فناوری و مهندسی، دانشجویان و پژوهشگران دختر در مسابقات رباتیک، المپیاد علمی و طرحهای نوآورانه جایگاههای برتر را کسب کردهاند. در هنر، از سینما و موسیقی تا نقاشی و معماری، زنان ایرانی آثاری آفریدهاند که در جشنوارههای بینالمللی دیده و تحسین شدهاند. و در عرصههای خدماتی مانند پزشکی، امداد و نجات، و آموزش روستایی، زنان بسیاری بیآنکه نامشان بر سر زبانها بیفتد، بار سنگینی را بر دوش کشیدهاند.
این تنوع نشان میدهد که مسأله کمبود استعداد نیست. مسأله این است که استعداد زنان کجا دیده میشود و چگونه پرورش مییابد. مسأله این است که چرا در سپهر ورزهای خاص و ایام تقویمی روزی ملی به نام یکی از این افتخارآفرینان دیده نمیشود.

چرا افتخارات زنان کمتر دیده میشود؟
برای پاسخ به این سؤال، چند عامل را میتوان برشمرد.
نخستین عامل، چرخه خبری است. رسانهها به رویدادهای تازه علاقه دارند و یک موفقیت بهتنهایی وقتی بخشی از یک روایت بلندمدت نباشد، خیلی زود فراموش میشود. موفقیت زنان اغلب یکباره دیده میشود، نه بهعنوان نتیجه سالها تلاش، و همین باعث میشود تصویری مقطعی از آنها ساخته شود. سردبیر یک ژورنال خبری و تهیهکننده یک برنامه تلویزیونی یا رادیویی و هر رسانه خبری دیگر بر سر تیتر کردن این خبرها در رقابتی تنگاتنگ خبر اول را از دست هم میربایند تا به عنوان سابقه فعالیت حرفهایشان ثبت و ضبط شود و بعد این خبر رها میشود.
عامل دوم، نبود زیرساخت حمایتی است. بسیاری از این زنان بدون تیم حمایتی، بودجه پایدار، مربی حرفهای یا مسیر شغلی روشن پیش رفتهاند. وقتی موفقیت به دست آمد، سازوکاری برای ادامه آن وجود ندارد و استعداد در میانه راه رها میشود. بدیهی است که هر فعالیت حرفهای به صورت مقطعی به جایی نمیرسد؛ حتی اگر داری موفقیتی بینظیر باشد.
عامل سوم، موانع فرهنگی و ساختاری است. در بسیاری از خانوادهها و محیطهای کاری، هنوز این پرسش مطرح است که آیا دختر باید وارد این مسیر شود. پیروزیهای زنان گاهی با نگاه جنسیتی تحسین یا حتی کماهمیت جلوه داده میشود و این نگاه، ماندگاری آنها را در ذهن جامعه کم میکند.
چهارمین عامل، نبود الگوسازی است. کتابهای درسی، نام مدارس، خیابانها و یادمانها بیشتر به مردان اختصاص دارد. کودکی که در مدرسه هیچ نام زنی را بهعنوان قهرمان کشورش نمیشنود، طبیعتاً الگوی خود را در جای دیگری میجوید. نمیتوان از دختران و زنان جامعه که نیمی از جمعیت کشور را تشکیل میدهند انتظار داشت که قهرمان همجنس خود را بشناسند و از او الگو بگیرند در حالی که هر نماد شهری به نام مردی قهرمان است.
از خبر تا میراث ماندگار
اگر بخواهیم این افتخارات ماندگار شوند، باید از سطح خبر فراتر رفت. چند گام میتواند کمک کند.
رسانهها میتوانند بهجای گزارش یکروزه، داستان کامل این زنان را روایت کنند: از کودکیشان، از مشکلاتی که پشت سر گذاشتهاند و از کسانی که در مسیرشان کمک کردهاند. داستانهای بلند، الهامبخشتر و ماندگارترند.
نهادهای علمی، ورزشی و فرهنگی باید حمایت را پایدار کنند، نه مقطعی. بورسیه، آزمایشگاه، تیم تمرینی و امکان ادامه کار باید بخشی از ساختار باشد، نه لطفی گذرا.
آموزش و پرورش میتواند نام و زندگی این زنان را در کتابهای درسی و فعالیتهای مدرسه بیاورد. دختر دانشآموزی که با داستان یک ریاضیدان یا مهندس زن آشنا میشود، ذهنش برای انتخاب مسیر آینده باز میشود.
و در سطح عمومی، میتوان با نامگذاری مراکز علمی، سالنهای ورزشی، جوایز سالانه و یادمانها، این قهرمانان را در حافظه جمعی ثبت کرد.

قهرمانی که فراموش نشود
قهرمان ملی فقط کسی نیست که مدال یا جایزهای میآورد. قهرمان کسی است که مسیر را برای دیگران هموار میکند و الگویی میشود که نسلهای بعد به آن تکیه میکنند. زنان قهرمان ما هم همین نقش را دارند، اما اگر جامعه آنها را فقط در لحظه پیروزی به یاد بیاورد و بعد رهایشان کند، بخش مهمی از این نقش از بین میرود.
دغدغه اصلی این است؛ آیا میخواهیم افتخار زنان را یک لحظه شادی بدانیم و بگذریم، یا آن را سرمایهای بلندمدت برای کشور بشماریم؟ پاسخ به این پرسش، تصمیم ما در حمایت، روایت و الگوسازی را مشخص میکند.
زنانی که امروز نامشان در خبرها آمده، فردا میتوانند نامهای ماندگار تاریخ این سرزمین باشند. کافی است آن را جدی بگیریم.
✍️مریم دوستمحمدیان؛ نویسنده و پژوهشگر مطالعات جنسیت








