یادداشت سردبیرـبه گزارش متادخت، چرخش آنجل استودیوز به سمت سیاست محتوایی خانوادهمحور، فرصتی برای بازخوانی نسبت رسانه، زن و کرامت انسانی به دست میدهد. اما جریان چه بود؟ جریان این بود که استودیوی فیلمسازی آنجل در ایالات متحده آمریکا، در بهروزرسانی منشور سیاستی خود در اکتبر سال ۲۰۲۶، نمایش برهنگی و استفاده از الفاظ رکیک را در تولیدات خود ممنوع اعلام کرد. سیاست محتوایی در کشوری که آزادی بیان و انتخاب فردی از ارزشهای محوری آن به شمار میرود و در این میان، یک شرکت فیلمسازی در همین کشور تصمیم میگیرد برای مهندسی فرهنگی محتوای داستانی فیلمهای خود، چارچوبی مبتنی بر ارزشهای اخلاقی و دغدغههای خانواده طراحی کند.
ماهیت آنجل استودیوز
آنجل استودیوز یک شرکت رسانهای و سرگرمی آمریکایی است که در سال ۲۰۲۱ توسط برادران هارمون تأسیس شد. ایده اولیه بنیانگذاران آن این بود که چرا خانوادهها برای پیدا کردن فیلمها و سریالهایی که بتوانند با فرزندان خود تماشا کنند، باید میان حجم زیادی از محصولات نامناسب جستوجو کنند. آنها در پی این ایده، نظام مستقلی را طراحی کردند که تولید و توزیع محتوای سینمایی را بر اساس دغدغه خانوادههای آمریکایی سامان دهد، نه صرفاً بر اساس سیاستهای مدیران استودیوهای بزرگ هالیوود.
این ایده مورد استقبال طیفی از خانوادههای آمریکایی قرار گرفت. این استودیو در طول فعالیت خود به تولید آثاری پرداخت که به مفاهیمی مانند خانواده، ایمان، مسئولیت اخلاقی و کرامت انسانی توجه دارند. با این حال، آنچه در بهروزرسانی منشور تعهدات محتوایی آن اهمیت پیدا میکند، اعلام محدودیتهای صریح درباره نمایش برهنگی، صحنههای جنسی و استفاده از الفاظ رکیک و توهینآمیز است.
اهمیت این سیاست، تنها در ممنوعیت نمایش برهنگی خلاصه نمیشود. مسئله مهمتر، نوع نگاهی است که صنعت سرگرمی به بدن زن دارد. در بخشی از تولیدات جریان اصلی سینما، بدن زن به ابزاری برای جلب توجه، تحریک مخاطب و افزایش جذابیت تجاری اثر تبدیل میشود. در چنین شرایطی، زن نه بهمثابه یک شخصیت انسانی با اراده، اندیشه، تجربه و کنشگری مستقل، بلکه گاه بهعنوان عنصری بصری برای مصرف مخاطب به تصویر کشیده میشود.
البته نقد این رویکرد به معنای نفی حضور و عاملیت زنان در عرصه هنر نیست؛ بلکه مسئله، نقد نظامی از بازنمایی است که ارزش زن را به جذابیت ظاهری و قابلیت عرضه بدن او تقلیل میدهد. از این منظر، سیاست محتوایی آنجل میتواند زمینهای برای طرح این پرسش باشد که آیا صنعت سرگرمی میتواند بدون اتکا به نمایش جنسی و بهرهبرداری از بدن زنان نیز مخاطب جذب کند و داستانهای اثرگذار بسازد؟

مقایسهای با وضعیت فیلمهای نمایش خانگی و سینما در ایران
چیزی حدود دو دهه از فراگیر شدن نمایش خانگی در ایران میگذرد. سریالها و فیلمهای سینمایی که در بسترهای مجازی توسط شرکتهای مختلف ایرانی تولید و حمایت میشوند، در کنار سینمای ایران به رقیبی جدی برای آثار سیما تبدیل شدهاند. صاحبان تولید محتوا در حوزه فیلم و سریال، بهتدریج از بخشی از ارزشها و انتظارات فرهنگی مخاطب ایرانی فاصله گرفتند و به تولید آثاری روی آوردند که تماشای خانوادگی آنها نیازمند نظارت و رصد مداوم والدین است.
این وضعیت برای زنان، بهویژه مادران، پیامد مشخصی دارد. مادر ایرانی در بسیاری از خانوادهها ناگزیر است پیش از تماشای یک فیلم یا سریال، درباره محتوای آن تحقیق کند، قسمتهای مختلف را بررسی کند یا در هنگام تماشای خانوادگی، مراقب صحنهها و دیالوگهای نامناسب باشد. به این ترتیب، مسئولیت انتخاب محتوای سالم، که باید بخشی از تعهد حرفهای تولیدکنندگان و پلتفرمها باشد، به مسئولیتی مضاعف در زندگی روزمره مادران تبدیل میشود.
در واقع، مادران به یکی از مهمترین گروههای متأثر از سیاستهای محتوایی رسانهها تبدیل شدهاند؛ اما صدای آنها در تصمیمگیریهای مربوط به تولید و توزیع محتوا تا چه اندازه شنیده میشود؟ آیا خانواده و بهویژه زنان، صرفاً مصرفکنندگان نهایی محصولات رسانهای هستند یا میتوانند در تعیین معیارهای تولید نیز نقش داشته باشند؟
مقایسه دو تجربه؛ از بدن زن تا حق انتخاب خانواده
تجربهای که آنجل استودیوز در زمینه ساماندهی محتوای داستانی از مبدأ دنبال میکند، از این منظر قابل مقایسه با دغدغههای فرهنگی جامعه ایرانی است. چرخش سیاستی در حوزه محتوای داستانی فیلمها و سریالها در هر دو جامعه، حکایت از اهمیت رسانه در شکلدهی به زیستبوم مخاطب دارد.
هنگامی که سرمایهگذار فرهنگی و مخاطب دغدغه مشترک پیدا کنند، امکان شکلگیری محتوایی متناسب با انتظارات فرهنگی جامعه فراهم میشود. در این میان، تبدیل مخاطب از مصرفکننده صرف به مشارکتکننده در تأمین مالی و جهتدهی تولید، اهمیت ویژهای دارد. چنین الگویی میتواند قدرت انتخاب خانوادهها را در برابر انحصار تولیدکنندگان بزرگ افزایش دهد.
البته دغدغههای فرهنگی و سبک زندگی در جوامع مختلف یکسان نیست. در یک جامعه ممکن است نمایش برهنگی و صحنههای جنسی به مسئله خانوادهها تبدیل شود و در جامعهای دیگر، مانند ایران، نمایش روابط خارج از چارچوبهای پذیرفتهشده دینی، نمایش موی زنان و رقص زنان یا مصرف مشروبات الکلی محل مناقشه باشد. آنچه در این میان اهمیت دارد، توجه به عفت عمومی، کرامت انسانی و حق هر جامعه برای تعریف چارچوبهای فرهنگی خود است. اما نکته در تغییر نگاه به زن است؛ نگاهی که او را نه ابژهای برای تماشای دیگران، بلکه انسانی صاحب اندیشه، اراده، کرامت و تجربه زیسته میبیند.

زن؛ فراتر از یک تصویر در قاب سینما
یکی از مهمترین کارکردهای رسانه، ساختن الگوهای ذهنی از زن و زنانگی است. دختر نوجوانی که در سالهای شکلگیری هویت خود با شخصیتهای سینمایی مواجه میشود، تنها یک داستان را دنبال نمیکند؛ او در معرض مجموعهای از الگوهای رفتاری، زیباییشناختی و هویتی قرار میگیرد. رسانه میتواند به او نشان دهد که ارزشمندی زن در دانش، خلاقیت، مسئولیتپذیری، روابط انسانی و توانمندیهای اوست یا اینکه جذابیت ظاهری و تأیید دیگران مهمترین معیار ارزشگذاری درباره اوست.
از این منظر، سیاست محتوایی خانوادهمحور در حذف برهنگی و الفاظ رکیک، نگاهی به مسئولیت رسانه در تربیت فرهنگی دختران دارد. زنی که در فیلم و سریال به تصویر کشیده میشود، باید امکان تجربه عشق، رنج، انتخاب، شکست، موفقیت و کنشگری اجتماعی را داشته باشد؛ بدون آنکه تمام هویت او در نسبت با بدن، جنسیت یا جذابیت ظاهریاش تعریف شود و یا یک هنجار اجتماعی و فرهنگی و دینی را زیر پا بگذارد.
سخن پایانی
آنچه تجربه آنجل استودیوز را برای ما قابل تأمل میکند، صرفاً ممنوعیت نمایش برهنگی یا استفاده از الفاظ رکیک نیست؛ بلکه توجه به این واقعیت است که تولیدات رسانهای نمیتوانند نسبت به ارزشها و انتظارات فرهنگی مخاطبان خود بیتفاوت باشند.
برای جامعه ایرانی نیز مسئله تنها بازگشت به نظارت بر محتوای تولیدشده نیست؛ بلکه ضرورت بازاندیشی در نظام تولید فرهنگی است. خانواده ایرانی باید بتواند بدون نگرانی دائمی از محتوای نامناسب، از محصولات سینمایی و نمایش خانگی استفاده کند و مادران نباید بهتنهایی مسئولیت مراقبت از فرزندان در برابر محتوای رسانهای را بر عهده بگیرند.
در نهایت، دفاع از حیا در رسانه، اگر قرار است به یک سیاست فرهنگی پایدار تبدیل شود، باید با دفاع از کرامت زن، بازنمایی چندبعدی زنان و تقویت نقش آنان در تولید و تصمیمگیری فرهنگی همراه باشد. حیا زمانی از یک محدودیت ظاهری فراتر میرود که به اصلی برای احترام به انسان، بدن، خانواده و روابط انسانی تبدیل شود.
شاید مهمترین پرسش این باشد: آیا میتوان صنعتی سرگرمیساز داشت که هم مخاطب را سرگرم کند، هم زن را به کالای بصری تقلیل ندهد و هم خانواده را از نگرانی دائمی درباره محتوای مصرفیاش رها سازد؟ تجربههایی مانند آنجل استودیوز دستکم نشان میدهند که این پرسش، دیگر صرفاً یک مطالبه فرهنگی در جوامع دینی نیست.
✍️مریم دوستمحمدیان؛ نویسنده و پژوهشگر مطالعات جنسیت








