به گزارش متادخت، خانواده درتمامی جوامع با فرهنگهای گوناگون دارای اهمیت است. اهم این جایگاه تا به آنجاست که غرب، پس از دهها سال تجربه تلخ از تزلزل بنیاد خانواده، بار دیگر درصدد احیای آن، برآمده است. خانه اولین جایی است که در آن تربیت فرزندان، آرامش، سلامت جسم و روان، تبادل فکر و اندیشه و به طور کلی رشد عقلانی، جسمانی، اجتماعی، فرهنگی و اخلاقی تمام اعضای خانواده تامین میشود. از اهم مباحث مطرح اصول خانوادگی، مدیریت، مفهوم تعادل و عدم تعادل، جایگاه زن و مرد و… است. دکتر شریعتی در کتاب ارزنده «فاطمه، فاطمه است»، ضمن آنکه حضرت زهرا (س) را اسوه حسنه و الگوی کامل برای پیروی زنان مسلمان معرفی میکنند، بحثهایی جالب و دقیق نیز درباره تیپهای گوناگون زن در جوامع کنونی دنیای اسلام، از جمله ایران، دارند.
مساله زن در دنیای کنونی
از نگاه دکتر شریعتی، در جامعه ما، زن به سرعت عوض میشود. زمان و دست حکومتها، اجباراً او را از آنچه هست، دور میسازند و همه خصوصیات و ارزشهای قدیمیاش را از او میگیرند تا موجودی بسازند که میخواهند، البته که میسازند و میبینیم که ساختهاند!
زن آگاه میداند که بدانگونه که هست، نمیماند و حتی نمیتواند بماند. میخواهد خود تصمیم بگیرد، چهره جدیدش را خود انتخاب کند؛ اما نمیداند چگونه؟ نمیداند این چهره انسانی که نه آن قیافه موروثی است و نه این ماسک بزک کرده تحمیلی، چه طرحی دارد!؟
به گفته ایشان: «آنچه در مسأله حساس و پیچیده زن در جامعه، از دیدگاه اسلام، میتوان گفت و قضاوتی که از بررسی دقیق و جامع حقوق اجتماعی و حیثیت اخلاقی و انسانی زن دراین مکتب میتوان استنباط کرد، این است که اسلام، درعین حال که با تبعیضات موجود میان زن و مرد به شدت مبارزه کرده ، از مساوات میان این دو نیز جانبداری نمیکند و بهعبارت دیگر نه طرفدار تبعیض است و نه معتقد به تساوی؛ بلکه میکوشد تا در جامعه، هر یک را در جایگاه طبیعی خویش بنشاند. تبعیض را جنایت میداند و تساوی را نادرست، با آن، انسانیت مخالف است و با این طبیعت.
ما مسلمانیم، مردم ما همواره از فاطمه دم میزنند. هرسال دههها برایش میگریند. صدها هزار دوره و مجلس، منبر، روضه، جشن و عزا به خاطرش برپا میکنند و مدح و ثناها و تعظیم و تجلیلها و نقل کرامات و خوارق عادت و گریهها و ذکرمصیبتها و لعن و نفرینها بر کسی که وی را آزار کرده است… و با این همه چهره روشن او شناخته نیست و تنها چیزی که مردم ما از این شخصیت مقدس و بزرگ میدانند، این چند قلم تکرار مکررات نسل اندر نسل و قرن اندر قرن است که شب و روز و در تمامی سال و سراسر عمر بازگو میشود؛ و اما درباره آنچه که باید از فاطمه آموخت، هیچ».1
تفاوت زن از دیدگاه دکتر شریعتی
همانطور که ذکر شد دکتر شریعتی در این اثر، نگاه خاصی به زن دارد. او معتقد است که زن و مرد مکمل یکدیگرند. همچنین این توصیفات بطوری است که گویا دکتر شریعتی از آن زمان در همه حوزهها در پی الگوی سوم بوده! بنابراین در حوزه زنان نیز در میانه دو الگوی موجود زن سنتی و شبه مدرن و از خلال مطالعه چهرههای مختلف زنان در تاریخ غرب، شرق و همچنین تاریخ اسلام به دنبال شکلدهی به همین الگوی جایگزین است. به همین سبب، از شخصیت و زندگی فاطمه (س)، نمونهای دینی معرفی میکند. و در آخر کتاب به این موضوع اشاره میکند که بزرگی این الگوی نمونه، به دلیل نسبتاش با محمد (ص)، علی (ع)، حسن (ع) و حسین (ع) نیست، بلکه فاطمه (س) به خاطر ویژگیهایی که خود دارد، بزرگ و برجسته است!
ایشان در آثار خود سه دسته از زن را معرفی میکند: دو زن سنتی و مدرن؛ که هر دو مقلد هستند و به مراجع بیرون از خودشان متکیاند، اگر چه با هم فرق میکنند و یکی از سنتها پیروی میکند و دیگری از جریانهای مدرن، اما از لحاظ اینکه هر دو مقلداند و به غیر تکیه دارند و صاحب هیچگونه فکر و سلیقهای نیستند مشترک هستند، لذا نباید ظاهر آنها مورد قضاوت قرار بگیرد. تیپ سوم اما زنیست که نماد آن، فاطمه (س) است. زنی که مقلد از دیگران نیست و واجد مسئولیتهای اجتماعی و در عین حال مقبول خانواده است.
ایشان در طرحاندازی این طبقه جدید میکوشید با تکیه بر عناصر سازنده هویت ملی یا بازخوانی تاریخ مذهب امکان معرفی الگو سوم را فراهم سازد. مثلاَ تأکید بر پوشش ملی ایندرا گاندی2 و تأثیر او همچون نماد زن شرقی. همچنین تأکید بر نقش زنان در تاریخ اسلام از هاجر گرفته تا خدیجه (س)، فاطمه (س) و زینب کبری (س)، یا زنانی که در جنگهای اولیه در کنار پیامبر (ص) به سپاه اسلام یاری رساندند، از همین منظر صورت میگیرد. برای مثال اولین مسلمان و تشخیص دهنده کیفیت وحی یک زن است و او کسی نیست جز خدیجه (س) که نقش اساسی در پیشبرد بسیاری از اهداف پیامبر ایفا کرده است. توجه به رابطه پیامبر با ایشان، دخترشان فاطمه(س) و امام علی(ع)، همچنین موقعیت عایشه برای اهل تسنن(جدای از بحثهای اختلافی)، نشان میدهد که زنان نقش تعیین کنندهای در تاریخ اسلام داشتهاند. شریعتی براین وجه درتاریخ اسلام تأکید بسیاری داشت و تلاش بسیاری برای بازخوانی این بعد داشت.
منابع:
۱.کتاب فاطمه، فاطمه است از دکتر شریعتی
2. خانم ایندیرا پریادارشینی گاندی، نخستوزیر، سیاستمدار و یکی از رهبران هند بود.
✍🏻 به قلم مریم اشعری؛ پژوهشگر حوزه ادبیات
