در نظام کیفری معاصر، عدالت ترمیمی به عنوان جایگزینی برای عدالت کیفری سنتی ظهور کرده است. این رویکرد، ریشه در اصول انسانی و اسلامی دارد که بر “احیای نفوس” و جبران خسارت تأکید میورزد. در زندانهای زنان، عدالت ترمیمی اهمیت دوچندانی مییابد؛ زیرا بیش از ۷۰ درصد زنان زندانی در ایران قربانیان خشونت خانگی یا جرایم مرتبط با فقر هستند و اغلب مادرانی هستند که فرزندانشان بدون حمایت رها میشوند. حبس این زنان نه تنها چرخه بزهکاری را تداوم میبخشد، بلکه آسیبهای روانی و اجتماعی عمیقی بر جای میگذارد.
عدالت ترمیمی، با روشهایی مانند میانجیگری، پویش های ازادی مادران زندانی بخصوص مادران سرپرست خانوار ، به ترمیم این روابط کمک میکند و نرخ بازگشت به چرخه جرم را در زنان تا ۴۰ درصد کاهش میدهد.
در ایران، با توجه به سیاستهای کلی قضایی (ابلاغی ۱۳۹۲) که زندان را در نظرگاه فقیه عالی قدر حاکمیت اسلامی”آموزشگاه فضیلت” میداند، عدالت ترمیمی ظرفیت بالایی برای اجرا در زندانهای زنان دارد
عدالت ترمیمی در نظام حقوقی ایران، با اصول اسلامی همخوانی دارد؛ آیه ۱۷۸ سوره بقره کیفر را ابزاری برای بازپروری میداند ،اصل ۳۰ قانون اساسی (آموزش رایگان) و ماده ۱۰۴ منشور حقوق شهروندی (۱۳۹۵) حقوق آموزشی زندانیان را تضمین میکنند، که برای زنان – اغلب بازماندگان تحصیل – حیاتی است
قانون مجازات اسلامی (۱۳۹۲)، مواد ۶۴ تا ۷۱، جایگزینهای حبس مانند خدمات عمومی و دورههای آموزشی را پیشبینی کرده، اما اجرای آن در زندانهای زنان محدود است.
از منظر جرمشناسی، زنان زندانی با چالشهای جنسیتی روبرو هستند؛ ۶۰ درصد جرایم آنها مرتبط با مواد مخدر یا جرایم مالی ناشی از خشونت خانگی است. عدالت ترمیمی، با تمرکز بر فرآیندهای گفتوگومداربه التیام این آسیبها کمک میکند. پژوهش “ارزیابی اعمال عدالت ترمیمی در پروندههای همسرآزاری” نشان میدهد که این رویکرد، رضایت بزهدیدگان را تا ۸۰ درصد افزایش میدهد و نیازهای روانی زنان را بهتر پاسخ میدهد.
عدالت ترمیمی در زندانهای زنان از روشهای متنوعی بهره میبرد که بر جنبههای عاطفی و اجتماعی تمرکز دارند:
– میانجیگری و گفتوگو: بزهکار زن با بزهدیده (اغلب اعضای خانواده) در حضور میانجی آموزشدیده، درباره جرم و خسارات بحث میکند. در ایران، این روش در پروندههای همسرآزاری موفق بوده و به کاهش تنشهای خانوادگی کمک کرده است.
-برنامههای جایگزین حبس: خدمات اجتماعی، کنترل با پابندهای الکترونیک در حبس بومی محور ، آموزش مهارتهای زندگی و حمایت از مادران (مانند نگهداری فرزندان در مراکز حمایتی). در ایران، پیشنهاد شده عدالت ترمیمی جایگزین حبس برای زنان مجرم شود تا از آسیب به فرزندان جلوگیری شود.
– سازمانهای مردمنهاد، خیریه های برگزاری پویش های حمایت اجتماعی در حمایت روانی و سلامت زنان نقش نقش دارند
در زندانهای زنان مشهد، برنامههای عدالت ترمیمی با تمرکز بر دختران فراری و مادران، مسیر زندگی را اصلاح کرده است. حقوقدانان بر توسعه این رویکرد برای جامعه زنان تأکید دارند تا زندانی شدن مادران کاهش یابد. پژوهش “نقش عدالت ترمیمی
در واکنش کیفری به جرایم حوزه خانواده” نشان میدهد که دادرسی ترمیمی در جرایم خانوادگی، نرخ رضایت را افزایش میدهد.
چالشهای اجرای عدالت ترمیمی در زندانهای زنان ایران
– موانع قانونی: نبود سازوکارهای جامع برای جایگزینهای حبس در جرایم جنسیتی
– مقاومت قضات سنتی و کمبود آموزش صلح یاران زن
– محدودیت بودجه و نظارت بر تفاهم نامه های همکاری با سازمان های اجتماعی ، به ویژه در زندانهای پرجمعیت ایران
-نگرانی از عدم توازن به نفع بزهکار در موارد خشونت، که نیازمند میانجیگری حساس به جنسیت است.
پیشنهادها برای ترویج عدالت ترمیمی
– توسعه برنامههای مادری: مراکز حمایتی برای فرزندان زنان زندانی، با همکاری بهزیستی به عنوان مهد کودک ها ایجاد شود نمونه آن در برخی از زندانها با همکاری سازمان های مردم نهاد خیریه ایجاد و اداره می شود
– آموزش تخصصی با برگزاری کارگاههای آموزش برای قضات و مددکاران اجتماعی اندرزگاه های زنان
– تشکیل کمیتههای ترمیمی با حضور قوه قضائیه، سازمان زندانها و انجمنهای زنان.
– بهره مندی از ظرفیت قانون مجازات اسلامی در ماده 114 و 115 و مبحث توبه به عنوان رکن مهمی اسلامی در اجرای عدالت ترمیمی
عدالت ترمیمی در زندانهای زنان، فراتر از مجازات
منبع: فارس
