اعتیاد به مصرف اینترنت اعضای خانواده را از هم دور و محصور در حبابهای نامرئی ساخته است. اما کدام خانوادهها فرصت بیشتری برای این اعتیاد ایجاد میکنند؟
به گزارش متادخت، متولدین دهه شصت در ایران نسلی هستند که قبل و بعد از اینترنت را به خوبی لمس کردهاند. در دوران نوجوانی آنها، اینترنت محصور به برخی کانالهای ارتباطی بود که بیشتر دانشجویان و گروه خاصی از جامعه را به خود جذب میکرد اما به مرور زمان اینترنت از طریق گوشی همراه وارد زندگی فردی و اجتماعی همه اشخاص شد؛ هرچند دهه شصت همچنان بین نهیب کنار گذاشتن ماسماسک از سوی والدین خود و نهیب بیسوادی اینترنتی از سوی فرزندان خود در منگنه است.
در عین حال اینترنت بعد از ورود به خانوادهها تفکیکهای سنی، جنسیتی و حتی امکانات مالی را درهم شکست. امروز در ایران به ندرت میتوان فردی را بدون حداقل یک خط تلفن مرتبط با شبکههای اجتماعی مشاهده کرد. اغلب مشاغل با اینترنت پیوند خورده است و بیشتر ارتباطات اجتماعی مسیر خود را از دنیای فیزیکی به مجازی تغییر داده است.
استرس، احساس رایج در معتادان اینترنت
همزمان با این فرآیند زنگ اعتیاد به اینترنت نیز نواخته شده است. پژوهشی با عنوان[1] «اعتیاد به اینترنت و استرس خانوادگی: علائم، علل و اثرات» میگوید: «اعتیاد به اینترنت همچنان روز به روز ادامه دارد و همچنین منبع درگیری و استرس در خانواده است. استرس مداوم باعث نارضایتی خانواده و افزایش سطح استرس آنها میشود. افراد باید از محیط اطراف خود آگاه باشند و همیشه به دنبال راههایی برای حل اختلافات باشند. درگیریهای مداوم باعث میشود خانواده از هم بپاشد و راه شادی را پیدا نکند. والدین باید در مورد مشکل اعتیاد به اینترنت به فرزندان خود توجه کنند زیرا پیشگیری اولیه میتواند آنها را از وقوع این اتفاق نجات دهد. علاوه بر این، نقش هر یک از اعضای خانواده نیز میتواند به نجات خانواده از استرس مداوم اعتیاد به اینترنت کمک کند.»
این هشدارها در حالی است که بررسیها نشان میدهد برخی خانوادهها زمینه اعتیاد به اینترنت را به جای کاهش، افزایش میدهند. در واقع حرکت در مسیر اشتباه تربیتی موجب شده در برخی خانوادهها اعتیاد به اینترنت دستاورد عادتهای غلط رفتاری باشد.
پناه بردن از والدین بدرفتار به دنیای مجازی
در پژوهشی[2] با عنوان «اعتیاد به اینترنت و رابطه آن با عملکرد خانواده در دانشآموزان دبیرستانی» یافتهها نشان میدهد که خانواده نقش آموزشی تعیینکنندهای دارد که در آن کودکان بزرگ میشوند و مهارتها را میآموزند.
این پژوهش میگوید: «اگر کودکان در خانواده یاد بگیرند که چگونه با مشکلات خود کنار بیایند، نقشها تعریف شوند، راه خوبی برای کنترل رفتار در خانواده وجود داشته باشد، اعضا واضح و منسجم باشند و به علایق یکدیگر توجه کنند و به احساسات مثبت و منفی یکدیگر احترام بگذارند، خانواده میتواند نقش خود را بهتر ایفا کند و کودکان میتوانند مشکلات کمتری داشته باشند. بسیاری از نوجوانان ممکن است به دلیل مهارتهای اجتماعی ضعیف، اضطراب، فرار از تنهایی، انزوای اجتماعی یا سایر مشکلات سلامت روان، استفاده بیش از حد از اینترنت را تجربه کنند؛ با این حال، در خانوادههای با عملکرد خوب، چنین مواردی کمتر دیده میشود. بنابراین، علاوه بر افزایش آگاهی و دانش رسانهای از خود، اعضای خانواده باید به عملکرد خود توجه کرده و آن را تقویت کنند.»
بنابر یافتهها عوامل مرتبط با خانواده نقش مهمی در اعتیاد نوجوانان به اینترنت دارند. خانوادههایی با رفتارهای عملکردی ضعیف، فرزندان خود را به طرق مختلف به استفاده بیش از حد از اینترنت سوق میدهند. علاوه بر روشهای تربیتی نادرست که روشهای اصلی برخورد با فرزندان هستند، کنترل بیشتر یا کمتر والدین بر فرزندان میتواند باعث شود که آنها بیشتر به اینترنت وابسته شوند و والدین و احساسات منفی را نادیده بگیرند. والدینی که نقش خود را به درستی ایفا نمیکنند و ارتباط خوبی با فرزندان خود برقرار نمیکنند، میتوانند وابستگی آنها به اینترنت را افزایش دهند.
در تحقیقی که ذکر آن رفت همچنین محقق اظهار داشته است که «85 درصد از دانشآموزان پس از استفاده بیش از حد از اینترنت، دچار کاهش عادات مطالعه شده و نمرات آنها به طور قابل توجهی کاهش یافته است. بنابراین، میتوان گفت که عملکرد ضعیف خانواده باعث میشود که فرزندان بیش از حد از اینترنت استفاده کنند و در نتیجه به آن معتاد شوند که میتواند باعث افت تحصیلی آنها شود.»
خانواده بی قید و بند، کودک را به مصرف غلط اینترنت سوق میدهد
این اظهارات در حالی است که پژوهشهای دیگری نیز به نقش خانوادهها در اعتیاد به اینترنت تاکید داشتهاند. در مطالعهای پیرامون «تأثیر الگوهای ارتباطی خانواده بر اعتیاد به اینترنت»[3] عنوان شده است که «کودکانی که الگوهای خانوادگی بیقید و بند[4] دارند، بالاترین میزان استفاده از اینترنت را دارند. نوع دوم خانواده که منجر به گرایش کودکان به استفاده از اینترنت شد، خانوادههای محافظ[5] هستند. والدین محافظتکننده در ارتباطات گفتگومحور نمرات پایین و در ارتباطات همنوایی[6] نمرات بالایی کسب کردند.»
در این پژوهش تاکید شده است که «خانوادههای [7]کثرتگرا کمترین نمرات استفاده از اینترنت را کسب کردند. والدین کثرتگرا در ارتباطات گفتگومحور نمرات بالا و در ارتباطات همنوایی نمرات پایین کسب کردند. در چنین خانوادههایی، فرصتهایی برای کودک وجود دارد تا افکار، احساسات و استقلال خود را ابراز کند.»
در عین حال با بررسی آمارهای مربوط به ایران میتوان گفت[8] که «تا سال 2000 کمتر از یک درصد جمعیت ایران به اینترنت دسترسی داشتهاند اما از این سال به بعد آمار استفادهکنندگان اینترنت در ایران با شیب بسیار زیادی افزایش پیدا کرده است.»
هوش مصنوعی دستیار کشاندن به سمت اعتیاد
هر چند پژوهشها و اعداد از وضعیت جامعه هشدار میدهند اما در کمال تأسف دیده میشود که مادران جوان برای آرام کردن نوزاد خود گوشی همراه را به دستش میدهند تا در خلسه مجازی غرق شود و از اطراف خود بیخبر بماند. اعتیاد به اینترنت زمانی نگران کنندهتر است که نسل Z، یعنی فرزندان اینترنت، خود نقشهای والد را برعهده بگیرند. مشغلههای زندگی ماشینی و مهمتر از همه عادت کردن به زندگی با نفر سومی به نام اینترنت ممکن است در نسلهای آینده به فاجعه تبدیل شود.
آن هم درست در وضعیتی که این روزها آدمها از طریق چت با هوش مصنوعی پاسخ سوالات خود را دریافت میکنند. تا جایی که حکم هوش مصنوعی برای آنها بالاتر از هر حکمی است. به نظر میرسد اگر خانوادهها آگاه نشوند، هوش مصنوعی خود به دستیار کشاندن آدمها به زندگی مجازی و اینترنتی تبدیل میشود. آن هم در شرایطی که فقر آگاهی در بین خانوادهها اعتیاد به اینترنت را به مرز هشدار رسانده است.
منابع:
[1] https://iopscience.iop.org/article/10.1088/1742-6596/1529/3/032017
[2] http://hnmj.gums.ac.ir/article-1-1535-en.html
[3] http://jpcp.uswr.ac.ir/article-1-351-en.html
[4] خانوادههایی با کمترین گفت و شنود و ارتباط کلامی و عاطفی
[5] چنین خانوادههایی برای اطاعت، همنوایی و هماهنگی اجتماعی ارزش قائلاند
[6] همنوایی فرصت درک متقابل و ایجاد فرصت برای بیان احساسات را فراهم میسازد
[7] در چنین خانوادههایی فرصتهایی برای کودک وجود دارد تا افکار، احساسات و استقلال خود را ابراز کند
[8] https://amarfact.com/statistics/آمار-استفاده-کنندگان-اینترنت-در-ایران/
به گزارش ونوس بهنود، روزنامهنگار
