گزارش متادخت، عموما وقتی به موضوع تربیت فرزند پرداخته میشود، اولین موضوعی که بر روی آن دست گذاشته میشود نقش و وظایفی است که مادران در این حیطه دارند؛ از این رو در فضایی که بیشتر روی نقش مادر در تربیت فرزند تکیه میشود، پرداختن به لزوم نقشآفرینی پدر در خانواده و به طور خاص در موضوع تربیت فرزندان، امری لازم و ضروری به نظر میرسد. این نابرابری در توجه به نقشها درحالی در جامعه ما گسترش یافته که اتفاقا دين مبین اسلام مسئولیت اصلی تربیت را بر عهده پدر میداند. ممکن است مادر از نظر عملی فعالیتهای تربیتی بیشتری نسبت به پدر انجام دهد، اما از منظر دینی مدیریت و راهبری تربیت متعلق به پدر است؛ زیرا مسئولیت تربیت برعهده اوست و باید در روز قیامت پاسخگوی نتیجه این امر در درگاه خداوند باشد. این مقاله قصد دارد به نقش پدر در تربیت فرزند با تکیه بر آیات و روایات بپردازد.
قرآن و مسئولیتهای مهم پدر در تربیت فرزندان
خداوند در آیه۶ سوره تحریم میفرماید: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا قُوا أَنْفُسَكُمْ وَأَهْلِيكُمْ نَارًا وَقُودُهَا النَّاسُ وَالْحِجَارَةُ (ای مؤمنان! خود و خانواده خود را از آتشی که هیزم آن انسانها و سنگها است، حفظ کنید) در تفسیر نمونه ذیل این آیه آمده است: حق زن و فرزند تنها با تامین هزینه زندگی، مسکن و تغذیه آنها حاصل نمیشود؛ مهم تر از آن تغذیه روح و جان آنان و به کار گرفتن اصول تعلیم و تربیت صحیح است.همچنین در آیه ۱۳۲ سوره طه خداوند خطاب به پيامبر (ص) میفرماید: وَأْمُرْ أَهْلَكَ بِالصَّلَاةِ وَاصْطَبِرْ عَلَيْهَا (خانواده خود را به نماز فرمان ده و بر انجام آن شکیبا باش) نبوت پيامبر اکرم (ص) در این امر الهی موضوعیت ندارد لذا این آیه میتواند خطاب به همه پدران باشد که باید با صبر و مداومت مسیر پرچالش تربیت فرزندان خود را مدیریت کنند و در این خصوص مسئولند.
روایات زیادی نیز در این رابطه وجود دارد که مجموع آنها بیانگر این مطلب است که پدر نقش راهبردی و تعیینکنندهای در تربیت فرزند دارد. پيامبر اکرم (ص) میفرمایند: «حق فرزند بر پدرش این است که نام نيکو برای او برگزیند، ادب وی را نيکو کند و در جايگاه شايستهای قرارش دهد». در روایات دیگر موارد دیگری همچون خشنود گرداندن مادرش، آموختن کتاب خدا به او و رهنمونسازی به سوی پروردگار نیز ذکر شده است. همچنین در روایتی از امیرالمؤمنین (ع) آمده است: «فرزند، عین وجود پدر است و شخصیت او از شخصیت پدر حکایت میکند». این مطلب خود نشاندهنده وضع و موضعی است که پدر باید متناسب با آن عمل کند.
تشویق و تهدید برای پدران
در کنار این گروه از روایات، روایات دیگری نیز وجود دارند که به نوعی مشوق پدران برای پرداختن به وظایف تربیتی خود در قبال فرزندان هستند، همچنین روایاتی که به پدران در صورت کوتاهی در این مهم هشدار میدهند. این دسته روایات نشانگر این است که اسلام به دستور صرف به پدران برای پرداختن به این وظیفه اکتفا نکرده و با تعبیه مشوقها و انذارهایی، به فرهنگسازی این مطلب پرداخته است. برای مثال در روایات داریم که هرگاه پدری فرزندش را خوشحال سازد پاداشش معادل آزاد کردن بردهای برای اوست؛ یا اینکه خداوند پدر را به واسطه شدت محبت او به فرزندش مورد رحمت خود قرار میدهد. همچنین در روایتی آمده است که پیامبر (ص) نگاهشان به چند کودک افتاد و فرمودند: «وای بر فرزندان آخر الزمان از دست پدرانشان». عرض شد: پدران مشرکشان؟ ایشان فرمودند: «خیر بلکه از دست پدران مؤمنشان که هیچ یک از واجبات دینی را به آنان نمیآموزند و چون فرزندانشان خودشان بخواهند بياموزند آنان را باز میدارند و در برابر آن به بهرهای اندک از دنيا خرسند میشوند. من با چنین پدرانی بيگانهام و آنان نیز با من بيگانهاند».
پيامبر اکرم (ص) در این روایت پدران را برای نیاموختن مسائل دینی به فرزندان خود توبیخ میکنند و مسئولیت این امر را برعهده آنان میدانند.
- پیشنهاد مطالعه: الگوی مرد انقلاب اسلامی
آنچه بزرگان از نقش پدر میگویند
علاوه بر آنچه ذکر شد در سیره بزرگان نیز، اهتمام و توجه به تربیت فرزند نقل شده است.
در بخشهای متعدد قرآن، آیاتی در رابطه با لقمان حکیم میخوانیم که در کنار جايگاه معنوی و اجتماعی مهمی که دارد در نقش پدری دانا و دغدغهمند نسبت به فرزندش ظاهر میشود و با بیانی نرم توام با عقلانیت و محبت فرزندش را با توحید آشنا می سازد: وَإِذْ قَالَ لُقْمَانُ لِابْنِهِ وَهُوَ يَعِظُهُ يَا بُنَيَّ لَا تُشْرِكْ بِاللَّهِ إِنَ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌو ([یاد کن] هنگامی که لقمان به پسرش، در حالی که او را موعظه میکرد، گفت: پسرکم! به خدا شرک نورز، بیتردید شرک ستمی بزرگ است). در نهج البلاغه، امیرالمؤمنین (ع) در نامهای خطاب به فرزند بزرگشان امام حسن مجتبی (ع) میفرمایند: «پيش از آنکه هوا و هوس و فتنههاى دنيا بر تو هجوم آورد و همچون مرکبى سرکش شوى، به تعليم و تربيت تو مبادرت کردم».
آنچه که آیات و روایات شریعت اسلام از قرنها پیش بدان تاکید داشتهاند چیزی است که تجربه و علوم تربیتی و روانشناسی نیز تا حدودی به آن رسیدهاند و امروزه بر اهمیت نقش پدر بر در تربیت فرزندان تاکید زیادی میشود. از نظر روانشناسی کودک ، پسران ۳ تا ۶ ساله پدر خود را مدلی قابل پیروی در تمام جنبهها میدانند و او را همچون بتی به حساب میآورند که همه اعمال و رفتارش قابل تقلید است.همچنین طبق آمار به طور خاص در بازه سنی ۱۲ تا ۱۵ سالگی نوجوانانی که از حضور پدر محروم بودهاند سه برابر بیشتر از کسانی که از مادر محروم بودهاند در معرض ارتکاب جرایم خطرناک مانند قتل قرار داشتهاند. این آمار بر نقش بی بدیل پدر در کاهش آسیبهای اجتماعی و تقویت ساختار شخصیتی فرزندان دلالت دارد.
کمک به پدران، کمک به جامعه
باتوجه به اهمیت این نقش، علاوهبر خود پدران که باید برای کسب آگاهیهای تربیتی و وقتگذاری برای فرزندان خود تلاش کنند؛ لازم است حاکمیت برنامهریزیهای کلانی برای کمک به آنها در اجرای این نقش مهم انجام دهد. کمک به معیشت خانوادههای دارای فرزند و بازنگری جدی در نحوه بازنمایی پدر در رسانهها و نظام آموزشی میتواند بخش مهمی از این اقدامات را شامل شود.
امروزه به دلیل مشکلات اقتصادی، غالب وقت پدران صرف تامین نیازهای مادی خانواده میشود و نیازهای غیرمادی که با حضور فیزیکی او برآورده میشوند، مغفول میماند. در رسانه و نظام آموزشی آنچه به عنوان پدر ترسیم میشود عمدتا در نقش اقتصادی خلاصه میشود، کسی که نقش عاطفی، راهبردی و نظارتی خاصی ندارد. در بسیاری از فیلمها پدر عنصری مزاحم، بیتاثیر، غیر صاحب نظر، کم هوش، ناکارآمد و در حاشیه است؛ گویی عرصههای مختلف فرهنگی در وارونه نشان دادن جايگاه پدر گوی سبقت را از هم ربودهاند. نمیتوان از پدری که در ذهن فرزندان جايگاه ندارد و جدی گرفته نمیشود انتظار پرداختن صحیح به سهم خود از تربیت فرزند داشت. اگر به دنبال ایجاد نسلی مسئولیتپذیر، مؤمن و بااستعداد هستیم لازم است به مبانی دینیمان رجوع کنیم و برنامهریزیهای اقتصادی و فرهنگی کشورمان را با محوریت این مبانی پیریزی کنیم.
منابع:
۱. کتاب نقش پدر در تربیت علی قائمی
۲. U.S. Department of Justice, Office of Juvenile
Justice and Delinquency Prevention (OJJDP)
✍️ به قلم مریم آخوندی، پژوهشگر حوزه زن و خانواده
