به گزارش متادخت، در دنیای امروز، هوش مصنوعی به یکی از مؤلفه‌های اساسی زندگی روزمره تبدیل شده و حوزه‌های متعددی از جمله سلامت، زیبایی و تصورات اجتماعی از بدن را تحت تأثیر قرار داده است. این فناوری با ایجاد استانداردهای جدید زیبایی، تقویت رسانه‌های اجتماعی و شخصی‌سازی تبلیغات، به‌طور فزآینده‌ای بر اقبال جامعه به «بدن زیبا» تأثیر می‌گذارد. این تحول تنها به حوزه تکنولوژی محدود نمانده و به عرصه‌های اجتماعی، فرهنگی و روانی انسان‌ها راه یافته است. ظهور فیلترهای زیبایی، نرم‌افزارهای ویرایش چهره و الگوریتم‌های پیشنهاد محتوا، تصور ما از بدن ایده‌آل را به گونه‌ای بنیادین تغییر داده است. این یادداشت با ارجاع به مصادیق موجود در جامعه کنونی، به بررسی تأثیر هوش مصنوعی بر تصورات بدن، استاندارسازی و پیامدهای اجتماعی آن می‌پردازد.

بازنمایی دیجیتالی و ساخت استانداردهای جدید از بدن زیبا

هوش مصنوعی با تولید و پردازش تصاویر ایده‌آل، در حال تعریف و بازتعریف استانداردهای تازه‌ای از زیبایی است. در این خصوص استوارت هال (1997) نظریه‌پرداز فرهنگی انگلیسی نیز معتقد است که رسانه‌ها صرفا واقعیت را منعکس نمی‌کنند، بلکه فعالانه آن را می‌سازند و معناسازی می‌کنند. امروزه می‌توان مشاهده کرد که الگوریتم‌های مبتنی بر هوش مصنوعی در پلتفرم‌هایی مانند اینستاگرام و تیکتاک، با تولید و ترویج تصاویر یکسان و کامل‌شده از چهره و بدن، در حال ساختن واقعیتی جدید هستند. از مصادیق دیگر موجود در جامعه، می‌توان به محبوبیت نرم‌افزارهای ویرایش عکس مانند «FaceApp» اشاره کرد که از هوش مصنوعی برای تغییر ویژگی‌های چهره استفاده می‌کنند. این ابزارها نه تنها در بین کاربران عادی، بلکه در بین سلبریتی‌ها نیز رواج دارند و بازنمایی بدن زیبا را تقویت می‌کنند. فیلترهایی که صورت را باریک، چشم‌ها را درشت‌تر و پوست را بی‌نقص نشان می‌دهند، به تدریج به معیار استاندارد جدیدی تبدیل شده‌ و به‌طور مستقیم بر درک کاربران از بدن خود تأثیر می‌گذارند. نتایج مطالعات^[1] نشان می‌دهد که یکی از نگرانی‌های مهم دانش‌آموزان دختر مقطع متوسطه در ایران که کاربر رسانه‌های اجتماعی نیز هستند، تصویر آن‌ها از بدن به واسطه ارائه استاندارهای جدید و مقایسه اجتماعی و دریافت تایید و تحسین از این طریق است. این امر با افزایش نارضایتی از بدن نیز مرتبط است.

هوش مصنوعی به مثابه ابزار نظارت بر بدن

هویت بدن یک سازه سیال و متأثر از گفتمان‌های اجتماعی است. هوش مصنوعی با ایجاد گفتمان‌های جدید درباره زیبایی، در بازسازی هویت بدن نقش دارد. فناوری‌های هوش مصنوعی مانند چت‌بات‌های مشاوره زیبایی یا نرم‌افزارهای ارزیابی چهره، به کاربران امکان می‌دهند بدن خود را بر اساس معیارهای دیجیتالی ارزیابی کنند. این امر به بازتعریف هویت فردی بر اساس استانداردهای مصنوعی می‌انجامد. برای مثال، اپلیکیشن «YouCam Perfect» از هوش مصنوعی برای تجزیه و تحلیل زیبایی چهره استفاده می‌کند و امتیازی بر اساس معیارهای متعارف ارائه می‌دهد. این ابزارها نه تنها بر درک کاربران از خود تأثیر می‌گذارند، بلکه هویت بدن را به یک پروژه قابل اصلاح تبدیل می‌کنند. به گفته فوکو (1988)، قدرت از طریق گفتمان‌ها، بدن‌ها را نظم می‌دهد و هوش مصنوعی نمونه مدرنی از این پدیده است. در جامعه ایران، نیز شاهد رشد نرم‌افزارهای مشاوره زیبایی هستیم که از هوش مصنوعی برای توصیه به جراحی‌های زیبایی استفاده می‌کنند. این امر نشان می‌دهد که چگونه هوش مصنوعی در بازسازی هویت بدن نقش ایفا می‌کند.

• بیشتر بخوانید: چت با هوش مصنوعی، دامی برای منزوی کردن
  

تقویت هنجارهای زیبایی از طریق محتوای شخصی‌سازی‌شده

کاربرد دیگر هوش مصنوعی که بر اقبال به بدن زیبا اثر می‌گذارد، قدرت بی‌همتای آن در شخصی‌سازی محتوا است. به بیان جرج گربنر (1969) واضع «نظریه کاشت» مواجهه مکرر و بلندمدت با محتوای رسانه‌ای، به تدریج نگرش‌های افراد را به سمتی سوق می‌دهد که با «دنیای رسانه‌ای» نمایش داده شده، هم‌سو شود. هوش مصنوعی این فرآیند را تشدید می‌کند. الگوریتم‌های هوش مصنوعی محتوایی را نمایش می‌دهند که بر اساس رفتار کاربر انتخاب شده و اغلب شامل تصاویر بدن‌های ایده‌آل است. این پدیده شخصی‌سازی محتوا نام دارد. شخصی‌سازی محتوا منجر به ایجاد «حباب‌های فیلترینگ» می‌شود که در آن کاربر تنها محتوای همسو با ترجیحات اولیه خود را دریافت می‌کند. این پدیده دو پیامد مهم دارد:

1. کاربر تصور می‌کند همه جامعه همان استانداردهای زیبایی را دارند .
2. دیدگاه‌هی بدیل و بدن‌های متنوع از دید او پنهان می‌مانند.

لذا اگر کاربری حتی برای یک بار به محتوای مرتبط با رژیم لاغری یا جراحی زیبایی علاقه نشان دهد، الگوریتم‌ها او را در محاصره محتوای مشابه قرار می‌دهند که می‌تواند منجر به درونی‌سازی استانداردهای زیبایی شود. این بمباران اطلاعاتی، این باور را در کاربر تقویت می‌کند که دستیابی به آن بدن ایده‌آل نه تنها ممکن، بلکه ضروری است. در جامعه کنونی، شاهد گسترش تأثیر اینفلوئنسرهای زیبایی هستیم که از هوش مصنوعی برای تولید محتوا استفاده می‌کنند. این افراد با نمایش بدن‌های ویرایش شده، هنجارهای زیبایی را تقویت می‌کنند. پژوهش لیو (2025) نشان می‌دهد کاربران نسل زدی که صفحه اینفلوئنسرهای حوزه زیبایی را دنبال می‌کنند، با احتمال بسیار بیشتری به دنبال مصرف بی‌رویه و مدام از لوازم آرایشی و درر نهایت جراحی‌های زیبایی می‌روند.

همچنین روند کنونی این حوزه نشان‌دهنده استفاده از برنامه‌های هوش مصنوعی برای خلق مدل‌های مجازی با قابلیت شبیه‌سازی ظاهر انسان نیز است. با وجودی که این تحولات گامی به سوی آینده تلقی می‌شوند، در عمل پیامدهای پیش‌بینی‌نشده‌ای برای کاربران عادی به همراه خواهند داشت. مصداق بارز این موضوع خلق شخصیت «نوا» به‌عنوان خواننده‌ای مصنوعی در کنسرت خواننده ایرانی به نام «مهراد هیدن» است. در این پدیده هوش مصنوعی دیگر فقط تصاویر را ویرایش نمی‌کند، بلکه یک «بدن» و «شخصیت» کاملاًجدید و ایده‌آل را از صفر می‌سازد. این پدیده، تأثیر هوش مصنوعی بر تصورات بدن زیبا را از حالت غیرمستقیم (از طریق فیلترها) به حالت مستقیم (خلق یک ستاره کامل) ارتقا می‌دهد. این پدیده، نظریه بازنمایی استوارت هال را به سطح جدیدی می‌برد. هوش مصنوعی نه تنها یک واقعیت را بازنمایی می‌کند، بلکه یک «واقعیت جایگزین» و در دسترس‌تر از انسان‌های واقعی خلق می‌کند که می‌تواند در کنار ما زندگی کند، کار کند و روی صحنه برود. این امر، فشار برای همگامی با این استانداردهای جدید را برای همه، به ویژه برای کسانی که در چشم عموم هستند (مانند اینفلوئنسرها و هنرمندان)، به شدت افزایش می‌دهد.

پیامدهای اجتماعی: از نارضایتی تا شکاف طبقاتی

تأثیر هوش مصنوعی بر اقبال به بدن زیبا، تنها به حیطه روانی محدود نمی‌ماند و پیامدهای اجتماعی و اقتصادی گسترده‌ای دارد؛ که به دنبال آن شاهد افزایش نارضایتی‌های بدن در سطح جامعه هستیم. مطالعات متعدد خارجی^[2] و داخلی^[3] نشان می‌دهد که استفاده از رسانه‌های اجتماعی و الگوریتم‌های هوش مصنوعی بر تصویر دلخواه از بدن و در نتیجه عزت نفس و بروز علائم اضطراب و رضایت اجتماعی تاثیر دارد. آمارها (بیش از 62 هزار عمل زیبایی) در ایران حاکی از رشد جراحی‌های زیبایی در سال‌های اخیر  است، رقمی که خود گویای فشار فزاینده برای همخوانی با این استانداردهای جدید است.^[4]

از سوی دیگر، هوش مصنوعی می‌تواند به تعمیق شکاف‌های اجتماعی بینجامد. از منظر نظریه سرمایه پیر بوردیو (1986)، زیبایی در دنیای امروز به یک «سرمایه» ارزشمند تبدیل شده است. هوش مصنوعی با تعریف استانداردهای خاص و اغلب پرهزینه زیبایی، دسترسی به این سرمایه را برای قشرهای کم‌درآمد دشوارتر می‌کند. افرادی که توان مالی برای جراحی، خرید محصولات آرایشی گران‌قیمت یا استفاده از خدمات شخصی‌سازی شده زیبایی را ندارند، ممکن است به حاشیه رانده شوند یا احساس کمبود کنند.

• مطلب مرتبط: اینفلوئنسرهای هوش مصنوعی: نقض استانداردهای زیبایی طبیعی

جمع‌بندی

هوش مصنوعی در نقش یک معمار قدرتمند اجتماعی، در حال تغییر اساسی اقبال جامعه به بدن زیبا است. این فناوری از طریق بازتعریف استانداردها، تقویت هنجارها از طریق شخصی‌سازی افراطی و تبدیل بدن به یک پروژه دائمی نظارت شده، تصور ما از خود و همنوعان‌مان را دگرگون ساخته است. در حالی که این فناوری فرصت‌هایی برای خلاقیت و خودابرازگری فراهم آورده، پیامدهای نگران‌کننده‌ای چون نارضایتی گسترده از بدن، افزایش اضطراب‌های اجتماعی و تعمیق نابرابری‌ها را نیز به همراه داشته است. مواجهه هوشمندانه با این پدیده نیازمند ارتقای سواد دیجیتال و رسانه‌ای جامعه، تنظیم مقررات اخلاقی برای شرکت‌های فناوری و ترویج گفتمان‌های جایگزین درباره زیبایی است که بر تنوع و سلامت جسمی و روانی تأکید دارند.

منابع

• Bourdieu, P. (1986). The Forms of Capital. In J. Richardson (Ed.), Handbook of Theory and Research for the Sociology of Education (pp. 241-258). Greenwood.
• Foucault, M. (1988). Technologies of the Self. University of Massachusetts Press.
• Gerbner, G. (1969). Towards “Cultural Indicators”: The Analysis of Mass Mediated Public Message Systems. AV Communication Review, 17(2), 137-148.
• Hall, S. (1997). Representation: Cultural Representations and Signifying Practices. Sage.
• Liu, Z. (2025, April). Beauty in the digital age: How social media shapes Gen Z’s cosmetic trends, consumer behavior, and its ethical concerns. Advances in Economics Management and Political Sciences, 171(1), 68–78.

[1] ایمان، م. ت.، و رحمانی، ر. (1404). رسانه‌های اجتماعی و بازآفرینی تصویر بدن: نگرانی‌های ذهنی دختران نوجوان از تصویر بدن. فصلنامه مطالعات فرهنگ و ارتباطات، 4 (1)، 97-125.

[2] Micheal, L. (2025, January). The impact of social media filters on body image dissatisfaction among young adults. Journal of Social and Media Studies, 12(3), 45-60.

Tufail, R., Shahwani, A. M., Khan, W., & Badar, Y. (2024). Examining the impact of AI-generated content on self-esteem and body image through social comparison. Journal of Social Sciences and Humanities, 13(3), 413-421.

[3] راودراد، ا.، گیش‌نیزجانی، گ. (1396). گونه‌شناسی الگوهای بازنمایی بدن رسانه‌ای کاربران ایرانی در اینستاگرام. مطالعات رسانه‌های نوین،  3 (10)، 259-304.

غفاری نسب، ا.، و رحمانی، ر. (1403). تأثیر رسانه‌های اجتماعی بر تصویر بدن با میانجی‌گری مقایسۀ اجتماعی. مطالعات علوم اجتماعی ایران، 4 (22)، 1-20.

فروغی، م.، مجیدی قهرودی، ن.، و رسولی، م. (1400). واکاوی عوامل مرتبط با بازنمایی بدن در شبکه‌های مجازی در بین کاربران ایرانی اینستاگرام. رسانه، 32 (1)، 53-84.

[4] isna.ir/xdVh7Q

  به قلم فاطمه درخشان، عضو هیئت علمی گروه جامعه‌شناسی دانشگاه علامه طباطبائی