به گزارش متادخت، صدای شکستن شیشه در آزمایشگاه مانند شلیک گلولهای از سکوت عبور کرد و «لیزا» یک لحظه خشکش زد. دستکشهایش هنوز روی میز بودند و قطرات مایع روی کف سنگی زمین پخش شده بود. نه کسی خندید، نه فریادی بلند شد، اما قلبش به تندی میتپید؛ نه از ترس، بلکه از هیجان. چیزی درون این شیشه شکسته بود که ماهها ذهن او را به خود مشغول کرده بود، چیزی که میتوانست همه مفروضات فیزیک را زیر و رو کند. به طرف شیشههای خرد شده رفت؛ باید جمعشان میکرد.
ساعتها قبل، او کنار پنجرههای بلند آزمایشگاه ایستاده بود، با چشمهایی خیره به دستگاهی که شبیه یک تپه فلزی با سیمپیچهای پیچیده بود. گوشهای از دفترچه یادداشتش، پر از فرمولها و محاسبات ناقص بود، انگار ذهنش هنوز بین واقعیت و تخیل سرگردان بود. او میدانست که هر خطای کوچک میتواند سالها تلاش را به باد دهد، اما همان تلاشها دقیقاً همان چیزی بود که باعث میشد نتواند از پشت میز بلند شود و برود.
او به یاد اولین روزی افتاد که وارد دانشگاه وین شده بود. دیگر دخترانی که پا به کلاس فیزیک گذاشته بودند، به سرعت کنار گذاشته شدند، اما لیزه با شهامت ایستاد، شنید، یاد گرفت و شک کرد. او آنقدر فوقالعاده بود که کسی نتوانست او را حذف کند. همه چیز، از قوانین حرکت گرفته تا نظریههای کوانتوم، برای او معمایی بود که باید حل میشد. اما اکنون، بعد از سالها آزمایش و محاسبه، داشت به مرز یک کشف بزرگ نزدیک میشد؛ چیزی که نه تنها دنیا را تغییر میداد، بلکه زندگی خودش را هم برای همیشه دگرگون میکرد.
صدای قدمهای «اتو هان1» از انتهای آزمایشگاه آمد، خسته و عصبی، اما با همان کنجکاوی همیشگی. «لیزه، مطمئنی این بار درست است؟» او پرسید و چشمهایش به شیشههای پر از اورانیوم خیره شد. لیزا سرش را تکان داد، بدون اینکه کلمهای بگوید. در این لحظات دیگر نیازی به گفتگو نداشتند. فقط نگاهها کافی بود؛ نگاههایی که سالها همفکری، آزمون و خطا و شبهای طولانی را در خود داشتند.
ساعتها گذشت و شیشهها، تابلوها و سیمپیچها زیر دستان کوچک اما پرقدرت او تجربه کردند. او احساس میکرد هر بار که اورانیوم را از دستگاه بیرون میآورد، قلبش با آن ماده عجیب همتپش میکند. سپس آن لحظه رسید؛ شکاف کوچک، انفجاری بیصدا و تقسیم چیزی که هیچکس باور نمیکرد میتواند تقسیم شود. او سعی کرد نفسش را کنترل کند، اما لبخندی ناخواسته بر لبانش نقش بست؛ لبخندی که هیچ شعاری نداشت، فقط اقرار به واقعیتی که دیگر قابل انکار نبود: او توانسته بود.
ماهها بعد، وقتی در سوئد به آزمایشگاه جدیدش پا گذاشت، هنوز همان حس را داشت؛ حس کشف چیزی که جهان هنوز آماده پذیرش آن نبود. مهاجرت اجباری از آلمان، عبور از شهرهای غبارآلود و زمستانهای سخت، فرار از تهدید نازیها، همه و همه نتوانسته بود شعله کنجکاوی او را خاموش کند. دفترچه یادداشتهایش پر از معادلاتی بود که هیچکس دیگر نمیتوانست بخواند، اما برای او، هر خط، قصهای از تلاش، شک و امید بود.
و حالا، در سکوت یک آزمایشگاه کوچک در استکهلم، او با دستان خود شکاف هستهای اورانیوم را دید. صحنهای که بسیاری سالها بعد با اصطلاح «شکافت هستهای» میشناختند، برای او لحظهای شخصی و پر از هیجان و ترس بود. او میدانست این کشف نه تنها میتواند منبع انرژیای عظیم باشد، بلکه پتانسیل آن را دارد که دنیا را به گونهای دیگر تغییر دهد؛ دنیایی که هنوز در تاریکی تصمیمها و سیاستها گیر کرده بود.
اما دنیای علم با او منصفانه رفتار نکرد. وقتی خبر رسید که اتو هان جایزه نوبل شیمی را دریافت کرده است، سکوت سردی درون لیزه نشست. هیچ صدای اعتراضی، هیچ شعاری، هیچ کلمهای نبود که بتواند عدالت این تصمیم را بازگرداند. او دفترچه یادداشتهایش را باز کرد و به فرمولها نگاه کرد، احساس میکرد چیزی در درونش شکسته است، اما نه به خاطر رقابت، بلکه به خاطر واقعیت تلخی که فهمیده بود: جهان گاهی برای دیدن حقیقت دیر عمل میکند و برای شناخت زنانی که در سایهها میدرخشند، هنوز آماده نیست. او یک زن بود و همین برای نگرفتن جایزه نوبل کفایت میکرد.
بااینکه غمگین بود، لبخند زد. او میدانست حقیقت خودش جاودانه است و هر معادله، هر شکست و هر آزمایشی که انجام داده بود، خود سندی از تلاش و شجاعت اوست. سالها بعد، عنصر مایتنریوم (Mt) به افتخار او نامگذاری شد؛ نام زنی که در میان شیشههای شکسته، شبهای طولانی و دنیایی ناعادلانه، شعلهای بیصدا روشن کرده بود.
لیزه مایتنر آن روزها، در میان سیمپیچها، شیشهها و معادلات، فقط یک حقیقت را میدانست: علم، مانند زندگی، گاهی با سکوت و صبر همراه است و گاهی با انفجاری ناگهانی که همه چیز را تغییر میدهد، اما آنچه واقعاً مهم است، چیزی است که در دل و ذهن تو زنده میماند، حتی اگر جهان آن را نبیند.
پیوست
لیزه مایتنر (1878–1968)، فیزیکدان اتریشی-سوئدی، یکی از پیشگامان فیزیک هستهای و کشف شکافت هستهای بود. او در وین به دنیا آمد و از کودکی به علوم علاقه داشت، بهطوری که توانست به یکی از اولین زنانی تبدیل شود که در دانشگاه وین در رشته فیزیک تحصیل کردند. پس از دریافت دکترای فیزیک، او با شیمیدان مشهور آلمانی، اتو هان، همکاری نزدیکی آغاز کرد و سالها روی عناصر رادیواکتیو و نوترونها کار کردند.
مایتنر نقش کلیدی در تفسیر شکافت هستهای اورانیوم داشت؛ کشفی که نه تنها پایهای برای انرژی هستهای شد، بلکه مسیر تاریخ علم را تغییر داد. او در سال ۱۹۳۸ به دلیل سیاستهای نازیها و تهدیدهای ضدیهودی مجبور به مهاجرت به سوئد شد، اما ادامه تحقیقات خود را بدون وقفه پی گرفت.
با وجود نقش حیاتیاش، در سال ۱۹۴۴ جایزه نوبل شیمی تنها به اتو هان تعلق گرفت و نام مایتنر ذکر نشد، رویدادی که یکی از جنجالیترین موارد در تاریخ نوبل محسوب میشود. با این حال، جامعه علمی پس از مرگ او، شایستگیهایش را به رسمیت شناخت و عنصر مایتنریوم (Meitnerium, Mt) به افتخار او نامگذاری شد.
لیزه مایتنر نه تنها به عنوان یک دانشمند برجسته، بلکه به عنوان نمادی از پشتکار، جسارت و جستجوی حقیقت علمی شناخته میشود، کسی که در میان تبعیضها و فشارهای اجتماعی و سیاسی، شعلهای از علم را روشن نگه داشت.
- اوتو هان (Otto Hahn) شیمیدان آلمانی بود که بهخاطر کشف شکافت هستهای در سال ۱۹۳۸ شناخته میشود و در سال ۱۹۴۴ جایزه نوبل شیمی را دریافت کرد.
