با گرایش زوجها به داشتن یک فرزند به جای چندین کودک، بحرانهای تربیتی و عاطفی جدیدی زیر پوست خانوادهها خزیده است. ملغمهای از افراط و تفریط با تربیت نارس که در شرایط بحرانی بروز و ظهور مییابد.
به گزارش متادخت، آذرماه سال گذشته آمار عجیبی از تکفرزندی زوجهای ایرانی منتشر شد. این آمار گویای این واقعیت بود که 30 درصد زوجهایی که در سن باروری هستند، تنها یک فرزند دارند.[1] چنین شرایطی سبک جدیدی از زندگی و تربیت فرزندان را به وجود آورده که در این گزارش موضوع تابآوری در شرایط بحرانی بررسی خواهد شد.
والدینی که یک فرزند بیشتر ندارند اظهارات قابل توجهی در خصوص نحوه تربیت فرزندان خود مطرح میکنند. بطوریکه به نظر میرسد تک فرزندی هر چند ممکن است تجمیع امکانات مادی، تمرکز بر رسیدگی عاطفی و راحتی کودک را به دنبال داشته باشد اما با کوچکترین بحران، شرایطی شکننده برای خانواده به دنبال دارد.
کودک تک فرزند بیشتر بلاتکلیف است
یکی از شهروندان در این خصوص گفت: «ما یک فرزند دختر داریم که تمامی تمرکزمان را برای تربیت آن صرف کردهایم».
وی در خصوص مشکلات تک فرزندی در صورتی که شرایط خاص و بحرانی به وجود بیاید، تاکید کرد: «وقتی همه چیز عادی است مشکلی نداریم اما با کمترین به هم ریختگی در برنامه نمیدانیم مدیریت امور کودک را چه بکنیم. چون خواهر و برادری ندارد و از اقوام ما نزدیکمان زندگی نمیکنند مجبور میشویم با همسرم تقسیم مسئولیت کنیم».
وی افزود: «شاید ظاهراً این وضعیت مشکلی نداشته باشد اما در عمل به خاطر استرسی بودن همسرم، فرزندم آسیب زیادی را متحمل میشود. هر دو شاغل هستیم و نمیتوانیم در برخی بازههای زمانی کار را تعطیل کنیم. در اتفاقات اخیر دخترم با شنیدن اخبار مضطرب میشد اما بین توصیههایی که من به او برای آرمشش میکردم و اضطرابی که پدرش منتقل میکرد بلاتکلیف شده بود. شاید اگر در خانه خواهر و برادر داشت بهتر میتوانست از چنین وضعیتی عبور کند. اما ما توان تربیت فرزند دوم را نداریم».
همه چیز را به پای کودکم ریختهام اما با من بدرفتاری میکند
یکی دیگر از والدین معتقد است در شرایطی که به متارکه با همسرش فکر میکند، تنها فرزندش با او بدرفتاری میکند و هیچ کدام از محبتهای او را نمیبیند.
وی میگوید: «من همه چیز برای فرزندم فراهم میکنم اما او مرتباً پرخاش میکند و این شرایط را نمیپذیرد».
شهروند دیگری به یاد دارد که وقتی همسرش بیکار شده بود، تنها فرزندشان مرتب بدرفتاری میکرد. بهانه میآورد و ساعتها در اتاق میماند.
وی افزود: «همسرم به او فشار میآورد که درسش را خوب بخواند و در آینده شرایط بهتری برای خودش فراهم کند اما نه تنها تمرکز نمیکرد بلکه لجبازی هم داشت».
کیفیت رابطه در تک فرزندی حرف اول را میزند
این مشکلات بحرانی با رفتارهای عجیب و غریب از سوی کودکان، شرایط را برای والدین سختتر میسازد.
متخصص روانشناسی بالینی معتقد است تکفرزندی ذاتاً خوب یا بد نیست؛ اثر آن به سبک فرزندپروری، کیفیت رابطهها، شبکه حمایتی و شرایط محیطی بستگی دارد.
مریم شجاعیان درگفتگو با متادخت افزود: «از مزایای تک فرزندی، توجه و زمان بیشتر والدین، فرصت گفتوگو، همراهی تحصیلی و کشف بیشتر علایق کودک است.همچنین منابع مادی و آموزشی متمرکزتر امکان سرمایهگذاری بیشتر در آموزش، هنر و ورزش را فراهم میسازد».
وی ادامه داد: «رشد زودتر مهارتهای کلامی و تعامل با بزرگسالان به دلیل ارتباط بیشتر با بزرگترها و استقلال و خودتنظیمی بالاتر که در صورت تربیت درست یاد میگیرد با تنهایی سازگار شود و خودش را سرگرم کند دیگر مزیتهای تک فرزندی است. علاوه بر اینها رابطه عاطفی نزدیک با والدین، احساس دیدهشدن و امنیت بیشت، با ایجاد مرزهای سالم قابل لمس است».
وی با اشاره به چالشهای تک فرزندی نیز گفت: «کمبود تمرین مهارتهای خواهر-برادری، مانند مذاکره، تقسیم منابع، تحمل تعارض، تمرکز فشار و انتظار روی یک نفرممکن است در کودک این احساس را ایجاد کند که همه امید خانواده است».
شجاعیان تاکید کرد: «ریسک وابستگی بیشازحد دوطرفه در صورتی که مرز کودک و والدین کمرنگ باشد موجب میشود، جداییپذیری سختتر شود و تنهایی در برخی موقعیتها، بهویژه در بحرانها که همبازی یا همسن و سال ندارد تشدید شود».
خطر انزوای هیجانی در شرایط بحرانی
محقق و پژوهشگر در زمینه اختلالات روانی با اشاره به تک فرزندی در شرایط بحرانی نیز اضافه کرد: «چنین شرایطی برای کودک اگر همسن حمایتی نداشته باشد، خطر انزوای هیجانی و بهدلیل مشاهده مستقیم نگرانی والدین و احساس مسئولیت زودرس مثل اینکه باید قوی باشم تا مامان، بابا ناراحت نشوند، افزایش اضطراب را به دنبال دارد».
وی افزود: «اما اگر والدین تنظیم هیجانی خوبی داشته باشند، میتواند تابآوری بالا پیدا کند چون توجه و حمایت متمرکز دریافت میکند. رابطه امن با والدین نقش پایگاه امن را ایفا میکند».
به گفته این روانشناس تک فرزندی در شرایط بحرانی برای والدین نیز چالشهایی دارد از جمله فشار مضاعف و ترس از دست دادن به این دلیل که همه سرمایه عاطفی روی یک نفر است، فرسودگی هیجانی چون کودک شریک همسن برای تخلیه هیجان ندارد و وسواس کنترلی برای محافظت بیشتر در بحران.
شجاعیان اشتباهات تربیتی رایج والدین تک فرزند به ویژه در شرایط بحرانی را افراط در محافظت، محدودکردن تجربهها بهدلیل ترس و انتقال پیام ضمنی – دنیا خطرناک است، تو نمیتوانی- برشمرد.
وی پیامد چنین وضعیتی را اضطراب، وابستگی، کاهش جرئت، فشار بیش از حد برای موفقیت، جایگزینکردن ناامنیهای والد با این روش که باید بهترین باشی، مقایسه مداوم با دیگران که منجر به کمالگرایی ناسالم، ترس از شکست و فرسودگی میشود و همچنین محبت افراطی بدون مرزبندی، برآوردهکردن فوری همه خواستهها وتبدیل کودک به مرکز جهان خانواده بودن که منجر به تحمل پایین ناکامی، خودمحوری و دشواری در روابط همسالان است، دانست.
شجاعیان به موضوع درگیرکردن کودک در نگرانیهای بزرگسالانه در چنین شرایطی نیز اشاره کرد و گفت: «درد دلهای مالی یا سلامتی بدون فیلتر و تکیه هیجانی بیشازحد به کودک میتواند منجر به بلوغ زودرس اجباری و اضطراب مزمن شود. از طرفی وابستگی عاطفی دوطرفه منجر به سختی در جدایی مثل مدرسه، خواب مستقل، مهاجرت و مقاومت در برابر استقلال نوجوان خواهد شد».
چه کارهایی میتواند کمک کننده باشد؟
متخصص روانشانسی بالینی تاکید دارد که برای کودک ضروری است شبکه همسالان پایدارهمانند فامیل، کلاسها و گروههای ورزشی ایجاد شود. همچنین آموزش مهارتهای حل تعارض و کار تیمی و تمرین تحمل ناکامی ضرورت دارد. بعنوان مثال،همه چیز فوری مهیا نشود. در عین حال گفتوگوی شفاف اما متناسب با سن درباره بحران کمک کننده است.
وی ادامه داد: «برای والدین نیز مدیریت اضطراب ضروری است و در صورت نیاز باید مشاوره بگیرند. همچنین تفکیک عشق از کنترل، تعریف موفقیت بر پایه رشد فردی، نه مقایسه و حفظ زندگی شخصی و زناشویی مستقل از کودک ضروری است».
مشاور اختلالات رفتاری تاکید دارد که تکفرزندی بهخودیخود آسیبزا نیست. در بحرانها میتواند هم ریسک و هم فرصت باشد. اگر والدین بتوانند، اضطراب خود را مدیریت کنند، مرزهای سالم بگذارند، شبکه اجتماعی برای کودک بسازند و از افراط و تفریط دوری کنند.
وی افزود: «تنها در چنین شرایطی است که تکفرزند میتواند بهاندازه هر کودک دیگری تابآور، اجتماعی و موفق رشد کند».
[1] https://farsnews.ir/nasrollahi/1733139052603260974
به قلم ونوس بهنود، خبرنگار
